Lan tỏa giá trị của Bát Tràng trong dòng chảy văn hóa Thăng Long

Giải pháp mang tính chiến lược

Bát Tràng là một làng nghề cổ nằm bên tả ngạn sông Hồng, hình thành từ thời Vua Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long. Trải qua hơn một nghìn năm lịch sử, nơi đây đã trở thành một trong những làng nghề gốm sứ nổi tiếng bậc nhất của Thăng Long - Hà Nội và cả nước.

Bát Tràng cũng được biết đến là vùng đất “địa linh” với hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đặc sắc: 4 di tích lịch sử - kiến trúc (đình Bát Tràng, đền Mẫu, chùa Kim Trúc, văn chỉ Bát Tràng), 1 di tích cách mạng kháng chiến - nơi Nhạc sĩ Văn Cao in lần đầu tiên bài hát “Tiến quân ca” - Quốc ca của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Trong làng còn lưu giữ 23 ngôi nhà cổ, 16 nhà thờ họ xây bằng gạch Bát Tràng cổ cùng nhiều dấu tích văn hóa truyền thống như tường than, ngõ cổ, cổng cổ, tường rêu phong.

Một góc làng Bát Tràng

Không chỉ nổi tiếng về nghề gốm, Bát Tràng còn là mảnh đất khoa bảng với truyền thống hiếu học, có nhiều nhân tài đỗ đạt cao.

Đặc biệt, Bát Tràng là một trong hai làng nghề đầu tiên của Việt Nam trở thành thành viên Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo toàn cầu đồng thời được ghi nhận với nhiều di sản văn hóa phi vật thể quốc gia như nghề truyền thống, lễ hội, tri thức nấu cỗ.

Hiện nay, cùng với quá trình đô thị hóa nhanh chóng và những tác động đa chiều của kinh tế thị trường đang ảnh hưởng lớn đến môi trường, cảnh quan sinh thái, tập quán và đời sống sản xuất kinh doanh của cộng đồng dân cư Bát Tràng.

Nét rêu phong, cổ kính

Những giá trị văn hóa truyền thống, không gian làng nghề và môi trường tự nhiên đang đứng trước nguy cơ biến đổi sâu sắc. Đặc biệt, sự thiếu đồng bộ trong phối hợp liên ngành về quản lý, đầu tư, bảo vệ và phát huy giá trị di sản đã khiến cho nhiều ngành nghề, làng nghề truyền thống có nguy cơ bị mai một, nhiều nguồn lực quý giá chưa được khai thác hiệu quả để phục vụ phát triển.

Bên cạnh đó, cộng đồng cư dân làng nghề mong muốn vừa được tham gia trực tiếp vào hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị di sản, vừa được hưởng lợi từ phát triển thương mại, dịch vụ và du lịch. Chính quyền địa phương cũng đang đứng trước yêu cầu phải có một mô hình quản lý tổng thể, vừa bảo tồn, vừa khai thác hiệu quả di sản.

Chính từ những cơ sở thực tiễn nêu trên là căn cứ quan trọng để xây dựng đề án thành lập Khu phát triển thương mại và văn hoá - bảo tàng sinh thái làng cổ Bát Tràng, với mục tiêu tạo ra cơ chế quản lý đồng bộ, bảo tồn toàn diện di sản gắn với phát triển bền vững kinh tế - xã hội địa phương.

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng đề án thành lập Khu phát triển thương mại và văn hóa bảo tàng sinh thái Làng cổ Bát Tràng (Khu PTTMVH BTST Làng cổ Bát Tràng) trở thành yêu cầu cấp thiết, nhằm bảo vệ môi trường sinh thái, gìn giữ làng nghề truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc đặc thù; đồng thời kiến tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Đây là giải pháp mang tính chiến lược, gắn với lợi ích trước mắt và lâu dài của cộng đồng dân cư địa phương và Thủ đô Hà Nội.

Mâm cỗ truyền thống Bát Tràng

Sự ra đời của Khu PTTMVH BTST Làng cổ Bát Tràng còn góp phần cụ thể hoá Nghị quyết số 09/NQ-UBND ngày 22/2/2022 của Thành ủy Hà Nội về phát triển công nghiệp văn hoá Thủ đô giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; đồng thời triển khai hiệu quả Kế hoạch số 219/KH-UBND ngày 12/8/2022 của UBND thành phố Hà Nội.

Không chỉ vậy, khu vực này còn là một trong những giải pháp quan trọng để Hà Nội thực hiện các cam kết quốc tế khi gia nhập Mạng lưới các Thành phố Sáng tạo UNESCO theo Kế hoạch số 102/KH-UBND ngày 1/4/2022; qua đó góp phần củng cố, kế thừa và phát huy ngành nghề truyền thống, phát triển làng nghề, tạo sức lan tỏa văn hóa Bát Tràng nói riêng, văn hóa Thăng Long - Hà Nội và bản sắc làng Việt nói chung.

Lễ hội tại Bát Tràng

Thực tiễn công tác bảo vệ di sản văn hóa tại Bát Tràng đã cho thấy, muốn phát huy đầy đủ giá trị đặc thù của làng nghề thì cần có cơ chế, chính sách và nguồn lực cụ thể. Khi đó, giá trị văn hoá không chỉ là đối tượng gìn giữ mà còn trở thành nguồn lực, động lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội của xã Bát Tràng và Thủ đô Hà Nội.

Bên cạnh đó, việc thiết lập Khu PTTMVH BTST cũng sẽ tạo điều kiện để giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn di sản, gìn giữ tài nguyên thiên nhiên với yêu cầu phát triển kinh tế trong giai đoạn mới.

Việc thành lập Khu PTTMVH BTST Làng cổ Bát Tràng còn mang ý nghĩa biểu tượng, thể hiện tầm nhìn và thái độ trân trọng của chính quyền địa phương đối với truyền thống và di sản của làng nghề. Đây cũng là bước đi nhằm khuyến khích tinh thần tự nguyện, sáng tạo và năng lực tự quản của cộng đồng dân cư Bát Tràng trong thực thi quyền văn hóa, gắn với quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm xã hội; khẳng định tính tự chủ của văn hóa vùng miền trong công cuộc bảo vệ sự đa dạng văn hóa của các dân tộc Việt Nam.

Chính vì vậy, việc xây dựng, triển khai đề án thành lập Khu PTTMVH BTST Làng cổ Bát Tràng không chỉ là một lựa chọn, mà là một yêu cầu cấp bách, đáp ứng đồng thời nguyện vọng chính đáng của cộng đồng và yêu cầu quản lý của chính quyền. Đây là giải pháp toàn diện nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, bảo vệ tài nguyên sinh thái, gắn kết chặt chẽ với đời sống cư dân, hướng tới mục tiêu phát triển cộng đồng và phát triển bền vững.

Khẳng định vị thế và sức lan tỏa của Bát Tràng

Khu PTTMVH BTST Làng cổ Bát Tràng hướng tới mục tiêu chung: Bảo tồn toàn diện di sản văn hóa của làng nghề cổ Bát Tràng đồng thời góp phần thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, thương mại và du lịch của địa phương và cả nước; qua đó khẳng định vị thế và sức lan tỏa của Bát Tràng trong tiến trình phát triển bền vững của Thủ đô Hà Nội.

Cụ thể, hoạt động này sẽ bảo tồn "tại chỗ" toàn bộ cảnh quan thiên nhiên - văn hóa cùng đời sống văn hoá - xã hội, môi trường sinh thái - nhân văn của cộng đồng cư dân Làng cổ Bát Tràng để giữ gìn bản sắc văn hóa đi đôi với bảo vệ môi trường bền vững, tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Lò gốm cổ tại Bát Tràng

Tại đây địa phương sẽ xây dựng sản phẩm du lịch có tính đột phá từ tài nguyên văn hóa mang tính đặc thù của Làng cổ Bát Tràng với sự tham gia của cộng đồng và dựa vào cộng đồng, nhằm tạo ra lợi thế cạnh tranh so với các tỉnh/thành phố khác trong cả nước về bảo vệ, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch cộng đồng.

Hoạt động này cho phép tăng cường hợp tác công - tư và phát huy cộng đồng tự quản trong bảo vệ, phát huy giá trị di sản để bảo tồn và phát huy hiệu quả giá trị di sản văn hóa làng cổ Bát Tràng theo hướng “bảo tàng sống” như mô hình mang tính hạt nhân điển hình.

Khu PTTMVH BTST còn gắn kết, tích hợp hoạt động bảo vệ, tu bổ, tôn tạo di tích và phục dựng, trao truyền, phát huy di sản với phát triển công nghiệp văn hóa, đặc điểm của một thành phố sáng tạo, chương trình xây dựng Nông thôn mới, xóa đói giảm nghèo, bảo vệ môi trường sinh thái, cảnh quan thiên nhiên và môi trường thực hành di sản...

Theo đó, cộng đồng cư dân Làng cổ Bát Tràng, các nghệ nhân, chủ thể di sản; các cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ; các công trình di sản và kiến trúc có giá trị cũng như khách du lịch trong nước và quốc tế đều có thể tham gia vào quá trình này.

Khu PTTMVH BTST Làng cổ Bát Tràng được xây dựng với các hoạt động chủ yếu sau: Thiết lập vùng bảo vệ di sản văn hoá của Làng cổ Bát Tràng; giữ gìn cảnh quan thiên nhiên và bảo vệ môi trường sinh thái; tôn tạo, phát huy không gian văn hoá mang đặc trưng của một làng nghề truyền thống Bắc Bộ; tu bổ các địa điểm lịch sử - văn hoá, đồng thời mở rộng thêm không gian văn hoá phục vụ cộng đồng dân cư Bát Tràng, khu vực lân cận và du khách trong nước, quốc tế.

Khu PTTMVH BTST Làng cổ Bát Tràng cũng diễn ra các hoạt động bảo tồn các công trình kiến trúc cộng đồng và dân dụng truyền thống, đặc biệt là hệ thống nhà thờ họ; duy trì và trao truyền các giá trị thực hành văn hoá, lấy nghề gốm Bát Tràng làm hạt nhân; tạo điều kiện để nghệ nhân và chủ thể văn hoá trực tiếp thực hành, trình diễn di sản, trọng tâm là nghệ nhân gốm, nghệ nhân ẩm thực cùng các chủ thể di sản phi vật thể khác.

Không gian đậm nét văn hóa truyền thống

Tại đây sẽ xây dựng chuỗi hoạt động văn hoá - du lịch do chính cộng đồng dân cư tổ chức như: làm gốm và dạy làm gốm, nấu ăn và dạy nấu ăn, hướng dẫn du khách tham quan làng cổ, trải nghiệm sản xuất gốm, ẩm thực, trình diễn và mua sắm. Từ đó, hình thành mô hình kết hợp giữa nghề thủ công truyền thống, công nghiệp văn hoá, không gian sáng tạo và sản phẩm OCOP, biến sản xuất thủ công thành hoạt động trải nghiệm hấp dẫn cho du khách.

Khu PTTMVH BTST Làng cổ Bát Tràng cũng thúc đẩy du lịch bền vững, thương mại và dịch vụ ẩm thực truyền thống trong cộng đồng, đặc biệt tại các gia đình truyền thống và nhà cổ; gắn kết với các doanh nghiệp lữ hành trong nước, quốc tế để thu hút khách đến Hà Nội và cả nước, với phương thức di chuyển đa dạng cả đường bộ và đường sông.

Chùa Tiêu Dao

Hình thành Trung tâm Thiết kế - Đổi mới sáng tạo trong khuôn viên Khu PTTMVH BTST, trang bị công nghệ hiện đại, phục vụ nghiên cứu, giải mã các vấn đề trong sản xuất gốm đương đại, góp phần nâng cao giá trị, chất lượng và thương hiệu gốm Bát Tràng trên thị trường quốc tế.

Trên cơ sở Luật Thủ đô 2024, Nghị quyết số 25/2025/NQ-HĐND và các quy định pháp luật liên quan, từng bước xây dựng Khu PTTMVH BTST theo phương pháp bảo tàng sinh thái nhưng theo tinh thần tập thể - cộng đồng, có sự quan sát, định hướng của chính quyền xã; từng bước đưa Làng cổ Bát Tràng trở thành thành viên Mạng lưới Bảo tàng sinh thái quốc tế, hướng tới việc hình thành Bảo tàng sinh thái cộng đồng đầu tiên của Việt Nam.

Như vậy, với phạm vi hoạt động nêu trên, Khu phát triển thương mại và văn hoá bảo tàng sinh thái Làng cổ Bát Tràng không chỉ góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị di sản đặc sắc của làng nghề, mà còn mở ra không gian sáng tạo, trải nghiệm và phát triển kinh tế - văn hóa bền vững, trở thành mô hình tiêu biểu trong việc gắn kết bảo tồn với phát triển ở Thủ đô Hà Nội.

Yêu cầu đặt ra là các hoạt động, sự kiện tổ chức trong Khu PTTMVH BTST Làng cổ Bát Tràng phải thực hiện nếp sống văn hóa, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh gắn với quảng bá các giá trị văn hóa, du lịch Thủ đô nói chung và của Khu PTTMVH BTST Làng cổ Bát Tràng nói riêng, đồng thời khẳng định Hà Nội là điểm đến an toàn, thân thiện, hiếu khách.

Hương Thu