Để nghệ thuật múa rối “sống” trong đời sống hiện đại...

Sự sáng tạo và tinh thần lạc quan của người Việt

Phát biểu chỉ đạo tại tọa đàm, đồng chí Lê Thị Ánh Mai - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội nhấn mạnh rằng, múa rối là loại hình nghệ thuật dân gian mang đậm bản sắc và tâm hồn Việt, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của Nhân dân qua nhiều thế hệ.

“Từ tiếng trống hội bên ao làng đến ánh sáng rực rỡ của sân khấu hôm nay, múa rối vẫn luôn là biểu tượng của sự sáng tạo, khéo léo và tinh thần lạc quan của người Việt Nam”, đồng chí Lê Thị Ánh Mai khẳng định.

Đồng chí Lê Thị Ánh Mai - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội phát biểu chỉ đạo tại tọa đàm

Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, trải qua nhiều biến động của thời gian, múa rối không chỉ là trò diễn dân gian mà đã trở thành “ngôn ngữ văn hóa” đặc sắc, được gìn giữ và sáng tạo không ngừng.

Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của các loại hình giải trí mới, việc đưa múa rối trở lại gần hơn với công chúng đương đại đang đặt ra những yêu cầu mới về tư duy, mô hình tổ chức và phương thức hoạt động chuyên nghiệp hơn.

Đồng chí Lê Thị Ánh Mai cũng khẳng định, chuyên nghiệp hóa là con đường tất yếu để nghệ thuật múa rối “sống” trong đời sống hiện đại. Đưa múa rối vào đời sống không chỉ là khôi phục một loại hình truyền thống, mà còn là xây dựng một không gian văn hóa sáng tạo - nơi nghệ thuật dân gian được tôn vinh và phát triển phù hợp với đời sống hôm nay.

Nghệ thuật múa rối nước

Theo báo cáo, riêng trong năm 2023, Nhà hát Múa rối Thăng Long đã tổ chức hơn 1.600 suất diễn, phục vụ hàng trăm nghìn lượt khán giả, doanh thu đạt trên 70 tỷ đồng. Mỗi ngày có từ 6 - 8 suất diễn, thu hút hơn 1.000 khán giả, trong đó phần lớn là du khách quốc tế.

Những con số đó cho thấy múa rối hoàn toàn có thể phát triển mạnh mẽ nếu được đầu tư đúng hướng, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và sáng tạo, giữa nghệ thuật và du lịch văn hóa.

Bên cạnh hoạt động trong nước, múa rối Việt Nam ngày càng khẳng định vị thế trên trường quốc tế. Năm 2024, Nhà hát Múa rối Thăng Long được Tổ chức Du lịch Mỹ trao giải thưởng Travellers’ Choice Awards, dựa trên hàng triệu đánh giá của du khách toàn cầu.

Nhà hát đã biểu diễn tại hơn 40 quốc gia và vùng lãnh thổ, mang đến thông điệp về con người Việt Nam sáng tạo, nhân văn và thân thiện.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao cũng dẫn lời du khách quốc tế: Không thể hiểu về văn hóa Việt Nam nếu chưa một lần xem múa rối nước. Đó vừa là niềm tự hào, vừa là trách nhiệm để chúng ta tiếp tục đào tạo thế hệ trẻ, ứng dụng công nghệ, mở rộng giao lưu quốc tế, nhằm giữ gìn và lan tỏa nghệ thuật múa rối trong thời đại mới.

Chính vì thế, theo đồng chí để nghệ thuật múa rối “thực sự sống trong đời sống”, cần một chiến lược đồng bộ, bền vững, vừa bảo tồn giá trị truyền thống, vừa khuyến khích sáng tạo và tăng cường quảng bá quốc tế.

Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội sẽ tiếp tục đồng hành cùng các nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và phường rối, để đưa múa rối trở thành một sản phẩm văn hóa đặc trưng của Thủ đô.

Phát biểu đề dẫn hội thảo, NSƯT Trần Thanh Hiền - Giám đốc Nhà hát Múa rối Thăng Long khẳng định: Là một di sản văn hóa phi vật thể độc đáo của Việt Nam, nghệ thuật rối với nhiều hình thức đa dạng như rối nước, rối bóng, rối que, rối tay, rối dây, rối người… chứa đựng những giá trị thẩm mỹ, nhân văn, có ý nghĩa đặc biệt về lịch sử, văn hóa, xã hội, được được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

NSƯT Trần Thanh Hiền - Giám đốc Nhà hát Múa rối Thăng Long phát biểu đề dẫn tọa đàm

Đặc biệt trong sự phong phú, đa dạng của nghệ thuật rối thế giới, Việt Nam là quốc gia ghi dấu sự ra đời, hình thành và phát triển hình thức rối nước. Từ những phường rối làng quê đến các nhà hát chuyên nghiệp, từ sân khấu nước đến sân khấu cạn, nghệ thuật rối luôn mang trong mình sức sống bền bỉ, vừa dân dã vừa giàu tính sáng tạo.

Trải qua thời gian, nghệ thuật rối không chỉ là món ăn tinh thần của Nhân dân mà còn trở thành biểu tượng văn hóa, được bạn bè quốc tế yêu mến và trân trọng.

NSƯT Trần Thanh Hiền cũng nêu lên hiện trạng trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, nghệ thuật truyền thống nói chung và nghệ thuật rối nói riêng đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức. Giao lưu quốc tế mở ra khả năng quảng bá nghệ thuật rối Việt Nam đến bạn bè thế giới, mở rộng không gian sáng tạo và tiếp nhận tinh hoa nhân loại.

Mặt khác, sự thay đổi về thị hiếu khán giả, sự cạnh tranh của các loại hình nghệ thuật đương đại, cùng sức ép của kinh tế thị trường đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới, bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật rối trong đời sống đương đại.

Tiết mục biểu diễn của Nhà hát Múa rối Thăng Long tại tọa đàm

Từ thực tế đó, NSƯT Trần Thanh Hiền cho rằng việc bảo tồn và phát huy di sản rối trong bối cảnh đương đại không thể tách rời quá trình phát triển của công nghiệp văn hóa. Hà Nội đã xác định đây là ngành kinh tế mũi nhọn với tiềm năng lớn về sáng tạo và du lịch văn hóa.

Nghệ thuật rối nếu được đầu tư bài bản, kết nối với giáo dục, du lịch và truyền thông sẽ trở thành “sản phẩm văn hóa - sáng tạo” đặc trưng của Thủ đô.

Lan tỏa sức sống của rối trong đời sống

Trên cơ sở đó, tọa đàm đã tập trung bàn luận, làm sâu sắc thêm những vấn đề: Vai trò của nghệ thuật rối trong đời sống văn hóa - tinh thần của cộng đồng; thực trạng hoạt động của các Nhà hát, phường rối truyền thống hiện nay.

Các đại biểu bày tỏ những ý kiến để nghệ thuật múa rối nước lan tỏa trong đời sống đương đại

Bên cạnh đó là các vấn đề: Khả năng thích ứng của nghệ thuật Rối với thị hiếu công chúng trẻ; Di sản nghệ thuật rối trong giáo dục, du lịch, truyền thông, sản phẩm văn hóa - sáng tạo và đặc biệt là nghệ thuật rối trong công nghiệp văn hóa Hà Nội.

Tọa đàm với sự tham dự của các nhà nghiên cứu, nhà quản lý, nghệ sĩ, nghệ nhân các Phường rối trên địa bàn thành phố Hà Nội, các giảng viên và sinh viên yêu nghệ thuật sân khấu rối sẽ góp phần quan trọng vào việc định hướng chiến lược bảo tồn và phát huy sáng tạo nghệ thuật rối trong giai đoạn mới.

Họa sĩ, NSƯT Chu Lượng, nguyên là Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Múa rối Thăng Long cho biết: “Trước đây, văn hóa truyền thống được gìn giữ chủ yếu bằng truyền thụ trong cộng đồng.

Khi xã hội thay đổi, việc bảo tồn rối nước đòi hỏi nghiên cứu và đầu tư bài bản hơn. Chúng tôi mong muốn đưa giá trị văn hóa căn bản nhất của rối nước ra thế giới, vì đó là bản sắc Việt Nam”.

NSƯT Chu Lượng (ngoài cùng bên trái) đóng góp ý kiến tại tọa đàm

Ông nhấn mạnh, việc bảo tồn không thể chỉ dựa vào nghệ nhân, mà cần sự phối hợp của Nhà nước, cơ quan văn hóa và các phường rối, đồng thời đề xuất tổ chức liên hoan múa rối không chuyên để tạo cơ hội cho các phường giao lưu, khôi phục đặc trưng riêng.

Trong khi đó, đại diện phường rối Đào Thục chia sẻ, để giữ nghề, cần đầu tư trang thiết bị, hỗ trợ nghệ nhân và mở rộng truyền thông du lịch.

Phường đang cố gắng giữ giá trị truyền thống, nhưng trong bối cảnh hiện nay rất cần sự đồng hành của cơ quan quản lý. Mỗi phường có một câu chuyện, một “giọng nói” riêng, cần được hỗ trợ để đào sâu chất lượng nghệ thuật. Hiện khách quốc tế quan tâm khá nhiều nhưng để đi vào chiều sâu, cần thêm chính sách và đầu tư dài hạn.

Nghệ nhân phường rối nước Đào Thục chia sẻ về hoạt động lưu truyền và phát huy giá trị múa rối nước tại địa phương

Còn Nghệ nhân Phạm Bằng - Trưởng phường rối Tế Tiêu thì khẳng định: “Muốn giữ nghệ thuật, phải để nghệ sĩ được diễn. Muốn có người kế tục, phải để người trẻ được chạm vào rối”. Ông mong muốn có thêm không gian biểu diễn và chính sách khuyến khích đào tạo thế hệ kế cận.

Các ý kiến cũng tập trung làm rõ những thách thức, cơ hội và xu hướng phát triển của nghệ thuật rối đồng thời đề xuất những giải pháp nhằm bảo tồn bền vững, phát huy giá trị di sản, đưa nghệ thuật rối hòa nhịp cùng dòng chảy sáng tạo đương đại và tiếp cận với công nghiệp văn hóa - vừa giữ gìn bản sắc dân tộc, vừa khẳng định vị thế của nghệ thuật rối Việt Nam trong không gian văn hóa toàn cầu.

Hương Thu