Thi ca kết nối lương tri và nuôi dưỡng khát vọng hòa bình

Sáng 16/12, tại trụ sở Nhà xuất bản Hội Nhà văn, lễ ra mắt hai cuốn sách “Dưới bóng ô liu” của nhà thơ Nguyễn Quang Thiều - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam và “Hòn đá của Murad” của nhà thơ Murad Sadani - Chủ tịch Hội Nhà văn Palestine đã diễn ra trong không khí trang trọng, lắng đọng và đầy xúc cảm.

Cuộc đối thoại thi ca để nhân lên những giá trị nhân văn và khát vọng hòa bình

Buổi lễ không chỉ là dịp giới thiệu hai tác phẩm thơ mới, mà còn là một cuộc gặp gỡ thi ca đặc biệt giữa hai nhà thơ đến từ hai dân tộc, cùng mang trong mình những trăn trở sâu sắc về chiến tranh, con người và quyền được sống trong hòa bình. Ở đó, thơ ca không đứng ngoài hiện thực, mà bước thẳng vào những vùng đau thương nhất của lịch sử để cất lên tiếng nói nhân văn.

Lời cầu nguyện cho hòa bình

Sau trường ca “Lò mổ” từng gây nhiều ám ảnh và suy ngẫm về thân phận con người, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều tiếp tục hành trình sáng tạo bằng tập thơ song ngữ “Dưới bóng ô liu”. Tác phẩm ra đời sau chuyến đi thực tế của ông tới Palestine vào tháng 5/2023 cùng các nhà văn Việt Nam đến những vùng đất bị tàn phá nặng nề bởi chiến tranh.

Những bài thơ trong “Dưới bóng ô liu” là kết tinh của những trải nghiệm trực diện trước hiện thực khốc liệt. Nhà thơ không chỉ quan sát bằng đôi mắt của người làm thơ mà còn bằng trái tim của một chứng nhân, đối diện với nỗi đau, sự mất mát và khát vọng được sống của người dân Palestine.

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam đọc thơ tại buổi gặp gỡ thi ca

Trong tập thơ, các bài viết từ nhiều góc nhìn khác nhau đã tạo nên một bức tranh toàn cảnh về số phận bi kịch của vùng đất Palestine.

Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến nhận xét: Qua tập thơ “Dưới bóng ô liu”, Nguyễn Quang Thiều, một trong những tiếng nói thơ ca đầy nhân tính và suy tư của văn học Việt Nam đương đại, khi đến với Palestine, đã không chỉ quan sát bằng đôi mắt của người làm thơ, mà còn bằng trái tim của một chứng nhân.

Trong các bài thơ của mình, nhà thơ không đơn thuần thuật lại hiện thực chiến tranh, mà đã khắc họa một miền đất rỉ máu và một dân tộc đau thương bằng giọng điệu vừa thầm thì, vừa bi thiết, là nơi thơ ca trở thành lời cầu nguyện, lời buộc tội và lời chứng của lịch sử.

Thơ của Nguyễn Quang Thiều như một bản tụng ca đau thương cho Palestine và bài thơ “Dưới bóng ô liu” là lời tụng ca thiêng liêng cho sự sống giữa cái chết. Cây ô liu, biểu tượng của hòa bình, vẫn nở hoa dưới máu, như một hình ảnh kiêu hãnh của sự hồi sinh và bền bỉ của người Palestine.

Biểu tượng cây ô liu, biểu tượng hòa bình được ông tái hiện đầy nghịch lý và chấn động “Hoa ô liu nở và máu chảy”.

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều tặng tranh tới nhà thơ Murad Sadani và ông Saadi Salama - Đại sứ Palestine tại Việt Nam

Đây không còn là mảnh đất thánh mà là một thiên đường bị thương tích, nơi cái đẹp vẫn hiện diện, nhưng phải kiêu hãnh đứng giữa máu và nước mắt.

Thi sĩ dựng nên một khung cảnh mà ở đó thiêng liêng và bi thương trộn lẫn, nơi những lời thì thầm của người chết vang dưới gốc cây và máu thấm đất trong khi các vị Thánh đang ngủ “Dưới gốc ô liu/ Máu vẫn chảy/ Đợi các Ngài thức dậy”.

Đây không chỉ là lời nhắn gửi các bậc thiêng liêng mà là lời đánh thức lương tri nhân loại, rằng cần phải tỉnh dậy khỏi cơn mê của vô cảm, của im lặng trước bất công và máu đổ.

Thơ Nguyễn Quang Thiều ở đây đạt tới chiều sâu triết lý, khi đối lập thiên đường với giấc mơ, với thực tại đau thương. Các vị Thánh ngủ, nhưng máu vẫn chảy. Lịch sử không chờ đợi sự phán xét siêu hình, mà đòi hỏi lòng trắc ẩn và tỉnh thức từ con người sống hôm nay.

Tiếng nói từ đau thương

Nếu “Dưới bóng ô liu” là tiếng nói của một chứng nhân đến từ bên ngoài, thì “Hòn đá của Murad” lại là lời tự sự bật lên từ chính nội tâm của một người Palestine sống giữa chiến tranh. Tập thơ được nhà thơ Murad Sadani viết vào tháng 11/2023, trong bối cảnh hiện thực đầy ám ảnh, khi nỗi đau và khát vọng sinh tồn cùng tồn tại trong mỗi con người.

“Hòn đá của Murad” là một bản trường ca - tùy bút giàu chất triết luận và biểu tượng. Trong đó, hòn đá trở thành trung tâm của suy tư nghệ thuật, là nơi nhà thơ chiêm nghiệm về nguồn cội, bản sắc, ký ức và nỗi đau của dân tộc Palestine.

Nhà thơ Murad Sadani - Chủ tịch Hội Nhà văn Palestine, Tổng Thư ký Liên hiệp các Nhà văn và Tác giả Palestine

Nhà thơ Murad Sadani không chỉ là một tiếng nói thơ ca tiêu biểu của Palestine đương đại, mà còn là một nhân vật văn hóa có vai trò quan trọng trong đời sống văn học của đất nước đang chịu nhiều thương tổn vì chiến tranh. Ông hiện là Chủ tịch Hội Nhà văn Palestine, đồng thời là Tổng Thư ký Liên hiệp các Nhà văn và Tác giả Palestine - vị trí cho thấy trách nhiệm kép của ông: vừa sáng tác, vừa gìn giữ và bảo vệ tiếng nói văn chương của dân tộc mình.

Sinh ra tại làng Deir Sudan, giữa núi đồi Ramallah, Murad Sadani lớn lên trong không gian địa lý khắc nghiệt nhưng giàu chiều sâu văn hóa. Núi đá, thung lũng, đất sét và những con đường sỏi đá không chỉ là cảnh quan quen thuộc, mà còn trở thành "căn cước tinh thần" của ông. Từ đó, hình tượng hòn đá đi vào thơ Murad Sadani như một biểu tượng trung tâm, mang nhiều lớp nghĩa: Sự bền bỉ, ký ức, đau thương và khát vọng tự do.

Qua hành trình lang thang giữa núi rừng và chiều sâu nội tâm, Murad tìm kiếm đá Murad - hòn đá mang tên mình, biểu tượng cho bản thể thi sĩ được tôi luyện từ đau thương và kiên cường. Đá hiện lên với nhiều hóa thân: Đá của ký ức, đá của kháng cự, đá của thơ ca, đá của trái tim. Trong thơ, đá có thể nở hoa, sinh nước, trở thành âm nhạc, vũ khí hay lời cầu nguyện.

Toàn bộ tác phẩm là cuộc đối thoại giữa địa lý và lịch sử, giữa nỗi buồn và vẻ đẹp, khẳng định thơ ca như một hành vi tồn tại và đấu tranh, nơi con người tái sinh từ chính những gì cứng rắn và khắc nghiệt nhất.

Cuộc gặp gỡ thi ca có sự tham dự của đông đảo các Đại sứ và các nhà thơ đến từ nhiều quốc gia

Thơ Murad Sadani mang giọng điệu đanh thép nhưng không khô cứng, giàu chất triết luận nhưng vẫn chan chứa cảm xúc. Đó là thứ thơ được viết từ bên trong nỗi đau, từ ánh nhìn của một người đang sống trong hiện thực chiến tranh, nơi khát vọng được sống bình thường trở thành một ước mơ lớn lao. Những câu thơ của ông không né tránh bi thương nhưng cũng không tuyệt vọng; trái lại, chúng khẳng định sự tồn tại của con người như một hành vi phản kháng trước hủy diệt.

Đánh thức cảm xúc và lương tri

Nhà thơ Trần Đăng Khoa, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam nhận định thơ của Nguyễn Quang Thiều và Murad Sudani đều mang rõ tính nhân loại, đề cập trực diện những vấn đề mà thế giới đương đại đang quan tâm. Chính vì vậy, thơ của hai ông đi thẳng từ trái tim tới trái tim, không sa vào kỹ thuật câu chữ hay vần điệu mà hướng trực tiếp tới cảm xúc và lương tri của con người.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam nhấn mạnh về tính kết nối và chạm tới cảm xúc của hai tập thơ

Trên chuyến bay từ Palestine trở về Việt Nam ngày 7/6/2023, Nguyễn Quang Thiều đã viết bài thơ “Bài ca buồn cho Murad” - tác phẩm dành tặng người bạn thơ Palestine với tất cả tình yêu và sự thấu hiểu. Đó cũng là lời nguyện cầu của ông cho hòa bình và một tương lai tốt đẹp hơn cho xứ sở của những cây ô liu và chà là mọc lên từ sỏi đá.

Hai tập thơ, hai tiếng nói nhưng cùng gặp nhau ở một điểm chung: Thi ca không đứng ngoài lịch sử, mà đi vào tâm điểm của nỗi đau để bảo vệ sự sống và phẩm giá con người. Cuộc gặp gỡ giữa Murad Sadani và Nguyễn Quang Thiều vì thế không chỉ là cuộc gặp giữa hai nhà thơ, mà còn là sự cộng hưởng của hai lương tri thi ca.

Hai tập thơ được gửi tới bạn đọc dịp này

Một người viết từ bên trong nỗi đau của Palestine, một người đến từ bên ngoài nhưng mang theo trái tim của một chứng nhân. Hai con đường khác nhau, nhưng cùng gặp nhau ở niềm tin rằng thơ ca có thể trở thành nơi trú ẩn cuối cùng của sự thật, của lòng trắc ẩn và của hy vọng.

Hương Thu