3 đột phá tạo động lực phát triển mới cho đất nước

Đó là đánh giá của TS Lê Thị Thu Hương, Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội) khi trao đổi với PV Báo Tuổi trẻ Thủ đô.

PV: Thưa bà, Đại hội XIV xác định 5 nhiệm vụ trọng tâm và 3 đột phá trong nhiệm kỳ, bao gồm thể chế, nhân lực và hạ tầng. Trong đó, thể chế được xem là “đòn bẩy của mọi đòn bẩy”. Theo bà, trước mắt, chúng ta phải tháo gỡ điểm nghẽn nào về thể chế để nhân lực và hạ tầng có bước đột phá?

TS Lê Thị Thu Hương: Chúng ta thấy, thể chế được đặt ở vị trí trung tâm, là “đòn bẩy” cho toàn bộ chiến lược phát triển. Điểm nghẽn hiện tại chủ yếu cần tháo gỡ, đó là: Pháp luật, chính sách kinh tế thiếu nhất quán; Quy trình hành chính cồng kềnh, hiệu quả thấp; Cơ chế tuyển chọn và sử dụng nhân lực chưa đủ mạnh; Khung pháp lý đầu tư hạ tầng chưa đủ hấp dẫn và linh hoạt.

Tháo gỡ các điểm nghẽn này sẽ giúp nhân lực và hạ tầng phát huy tối đa hiệu quả, qua đó đưa Việt Nam vào giai đoạn phát triển mới theo mục tiêu nghị quyết Đại hội XIV.

PV: Bà đánh giá thế nào về đột phá thứ 2 - nguồn nhân lực, đặt ra trong nhiệm kỳ này, và tầm quan trọng của mối liên kết giữa đào tạo - nghiên cứu - thị trường lao động?

TS Lê Thị Thu Hương: Với góc nhìn của một giảng viên đại học, tôi đánh giá đột phá nguồn nhân lực ở nhiệm kỳ này là đúng hướng và trúng vấn đề. Tư duy mới là đã coi đại học và viện nghiên cứu không chỉ là nơi đào tạo, mà là trung tâm sản sinh tri thức, công nghệ và nhân lực cho nền kinh tế, gắn chặt với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp và xã hội. Nếu làm tốt, đây sẽ là động lực quan trọng để nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tôi nghĩ, trước mắt, cần tháo gỡ mấy điểm nghẽn sau: Thứ nhất là điểm nghẽn về thể chế liên kết. Hiện nay, cơ chế phối hợp giữa nhà trường - viện nghiên cứu - doanh nghiệp còn lỏng lẻo, thiếu ràng buộc lợi ích và trách nhiệm, liên kết theo thời vụ và có nơi còn phụ thuộc vào mối quan hệ cá nhân của những người đứng đầu nên khi thay đổi những người đứng đầu cũng sẽ ảnh hưởng đến mối liên kết các bên; Cần có cơ chế rõ ràng, ràng buộc và trách nhiệm cho vấn đề này. Cần đặt KPIs cho các bên hàng năm để đạt được sự liên kết có hiệu quả, tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao, có lợi cho các bên.

Thứ hai là, hiện nay trường đại học chưa được trao đủ quyền về chương trình đào tạo, nhân sự, tài chính để linh hoạt đáp ứng yêu cầu mới; tự chủ đại học chưa đầy đủ và chưa thực chất. Các trường được giao nhiệm vụ lớn trong đào tạo nguồn nhân lực cho phát triển nhưng không có đủ quyền về chương trình, con người và tài chính để thực hiện nhiệm vụ đó; Tự chủ chương trình đào tạo còn hình thức.

TS. Lê Thị Thu Hương, Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội)

Trên danh nghĩa, các trường được quyền mở ngành, điều chỉnh chương trình, nhưng thực tế vẫn bị ràng buộc bởi nhiều quy định cứng về khung chương trình, chuẩn đầu ra, chỉ tiêu tuyển sinh, điều kiện mở ngành, thủ tục thẩm định kéo dài. Điều này khiến chương trình đào tạo chậm cập nhật so với nhu cầu thị trường lao động, đặc biệt trong các lĩnh vực mới như công nghệ số, AI, kinh tế xanh, kinh tế sáng tạo.

Khi thị trường cần nhân lực nhanh và linh hoạt, nhà trường lại phản ứng chậm. Ví dụ, có những ngành mới nhưng chưa đủ tiến sĩ để đứng ngành, chưa đủ các điều kiện cứng để mở ngành, nếu không tháo gỡ điểm nghẽn này sẽ không đào tạo kịp nguồn nhân lực mà xã hội đang rất cần...

Bên cạnh đó, tự chủ nhân sự rất hạn chế. Nhiều trường công lập vẫn bị chi phối mạnh bởi cơ chế biên chế, ngạch bậc, trần thu nhập. Trường không có đủ quyền tuyển dụng, trả lương cạnh tranh, hay sa thải những vị trí kém hiệu quả. Trường công khó thu hút các GS, PGS đến làm việc vì vấp phải sự cạnh tranh của nhiều trường tư trong vấn đề chi trả lương, thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao. Nhiều vấn đề khác mà các trường trường đại học công lập hiện nay vẫn còn "nghẽn".

PV: Vừa qua, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 71 về đột phá giáo dục và đào tạo, cùng với đó là Nghị quyết 248/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội để đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Điều này có ý nghĩa như thế nào trong việc thúc đẩy, tạo đột phá về nhân lực trong nhiệm kỳ lần này?

TS Lê Thị Thu Hương: Việc ban hành Nghị quyết 71 về đột phá giáo dục và đào tạo cùng với Nghị quyết 248/2025/QH15 về các cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội có ý nghĩa rất quan trọng trong thúc đẩy đột phá phát triển nguồn nhân lực trong nhiệm kỳ này, cả về tư duy lẫn công cụ thực thi.

Trước hết, hai nghị quyết này chuyển mạnh từ “chủ trương” sang “cơ chế hành động”. Nếu trước đây giáo dục - đào tạo thường được xác định là “quốc sách hàng đầu” nhưng thiếu công cụ đủ mạnh, thì nay Quốc hội và Chính phủ đã trực tiếp tháo gỡ các rào cản thể chế, tạo hành lang pháp lý cho những thử nghiệm mới, cách làm mới trong đào tạo, nghiên cứu và sử dụng nhân lực.

Nguồn nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao sẽ giúp Việt Nam bắt kịp, tiến cùng thế giới

Thứ hai, các cơ chế đặc thù, vượt trội trong Nghị quyết 248 tác động trực tiếp vào những điểm nghẽn lâu nay của phát triển nhân lực, như: tự chủ đại học, thu hút và đãi ngộ nhân tài, đầu tư cho nghiên cứu - đổi mới sáng tạo, gắn đào tạo với nhu cầu thị trường lao động. Điều này giúp các cơ sở giáo dục và đào tạo có không gian linh hoạt hơn để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao, nhân lực cho các ngành mũi nhọn.

Thứ ba, sự ra đời đồng thời của hai nghị quyết cho thấy quyết tâm chính trị rất rõ ràng trong nhiệm kỳ này: Coi phát triển nhân lực là trụ cột then chốt của mô hình tăng trưởng mới, và sẵn sàng chấp nhận cơ chế vượt khung, khác biệt để tạo đột phá thực chất.

Tóm lại, ý nghĩa lớn nhất của Nghị quyết 71 và Nghị quyết 248 là tạo ra “cú hích thể chế” cho giáo dục - đào tạo, qua đó mở đường cho đột phá về nhân lực. Nếu tổ chức thực hiện tốt thì đây sẽ là nền tảng quan trọng để nâng tầm chất lượng nguồn nhân lực quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

PV: Xin trân trọng cảm ơn bà!

Thái Sơn