Bài 1: Lời ca, tiếng phách như vọng hồn cốt Thăng Long nghìn năm

Nút trầm muộn của nhịp phách thanh tao

Đình Kim Ngân nằm trên phố Hàng Bạc, được coi là một trong những đình cổ kính, rộng nhất khu phố cổ là minh chứng về quá trình hình thành, phát triển của các phố nghề tại kinh thành Thăng Long xưa.

Những năm trước, đình Kim Ngân đón khá đông khách du lịch trong nước và quốc tế, bởi cứ 3 buổi mỗi tuần, các ca nương của CLB ca trù Hà Nội lại tụ hội để cất tiếng ca nhịp phách, làm sống dậy không khí hào hoa tao nhã của Thăng Long xưa.

Biểu diễn ca trù tại đình Kim Ngân, Hà Nội

Bẵng đi vài năm, thăm lại đình Kim Ngân, người viết không khỏi cảm giác mất mát khi cảnh vẫn còn nhưng bóng người đã tản tác. Hỏi ra mới biết, từ lâu, những người nuôi nấng nghệ thuật truyền thống của CLB ca trù Hà Nội đã không còn sinh hoạt tại đó. Họ chuyển đi đâu, giữ lửa nghệ thuật truyền thống tại nơi nào... không ai rõ.

Linh hồn của CLB ca trù Hà Nội là một nhân vật khác thường. NSƯT Bạch Vân hay thường gọi là ca nương Bạch Vân, đã dành cả cuộc đời cho nghệ thuật ca trù. Thậm chí, bà hy sinh hạnh phúc cá nhân và xem nhẹ cám dỗ vật chất, để nuôi nấng niềm đam mê ca trù.

Khởi xướng CLB ca trù đầu tiên của Việt Nam từ năm 1991, đến nay, tất cả những gì còn lại của ca nương đã gần 70 tuổi này chỉ là cuộc sống bộn bề trên gác áp mái tại phố Ngọc Khánh.

Ca nương Bạch Vân dành trọn tâm huyết cho ca trù (Ảnh chụp lại)

Ca nương Bạch Vân tên thật là Lê Thị Bạch Vân, SN 1957 tại Nghệ An. Năm 1986, bà Bạch Vân bắt đầu đi tìm các nghệ nhân ca trù để học hỏi với mong muốn khôi phục lại bộ môn nghệ thuật này.

Năm 1991, nghệ sĩ thành lập CLB ca trù Hà Nội - câu lạc bộ ca trù đầu tiên của Việt Nam và mời nhiều nghệ nhân dân gian về biểu diễn, đồng thời bắt tay đào tạo thế hệ ca nương, kép đàn mới. Năm 2012, bà Bạch Vân được Nhà nước phong tặng danh hiệu NSƯT.

Ca nương Bạch Vân kể rằng, thuở đầu thành lập CLB ca trù Hà Nội năm 1991, bà đã phải chạy vạy vay hàng trăm triệu để lo trả lương và phương tiện đón nghệ nhân gạo cội từ khắp nơi về biểu diễn.

Bà Bạch Vân sống tằn tiện, không dùng tivi, không sử dụng các thiết bị điện lạnh chỉ vì muốn tiết kiệm tối đa sinh hoạt phí nhằm dành tiền cho câu lạc bộ. "Khan hiếm" khán giả nên trong nhiều năm, ca nương vẫn thường xuyên bỏ tiền túi để bù lỗ. Đáng thương là ca nương Bạch Vân có lần toan tự tử khi ở thế cùng cực tiền hết, câu lạc bộ hoạt động khó khăn.

Mãi sau này, nhờ sự giúp đỡ của bạn bè, đồng nghiệp, ca nương Bạch Vân cùng các nghệ nhân có lịch diễn cố định tại đình Kim Ngân, Hà Nội. Thời gian đầu, khán giả xem biểu diễn ca trù tại đây đóng góp tùy tâm. Giai đoạn sau, Ban Chủ nhiệm CLB ca trù Hà Nội quyết định thu 350.000/vé xem biểu diễn.

Các thành viên của CLB ca trù Hà Nội

Đáng buồn là những đêm nhạc đậm hương trầm với tiếng ca lảnh lót của ca nương Bạch Vân cùng đồng nghiệp không kéo dài. Sức gồng gánh của ca nương ngót nghét thất thập không duy trì được CLB ca trù Hà Nội, cùng với hàng loạt những vướng mắc về cơ chế, con người và những sự việc không tiện gọi tên đã làm tắt lịm tiếng hát ca trù tại đình Kim Ngân.

Thực tế, từ năm 2009, UNESCO đã ghi danh Ca trù là Di sản Văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp, và ngày 23/2/2020, Google cũng đưa hình ảnh minh họa không gian biểu diễn nghệ thuật Ca trù của Việt Nam lên tính năng Google Doodle như một sự vinh danh loại hình nghệ thuật độc đáo này của Việt Nam với thế giới.

Google giới thiệu về ca trù là một thể loại âm nhạc truyền thống từng được tôn sùng nhất của Việt Nam, ban đầu nó được phục vụ chủ yếu trong hoàng cung, sau đó xâm nhập dần vào đời sống thị dân Hà Nội.

Theo nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan, thời kỳ phát triển rực rỡ của ca trù khoảng thế kỷ thứ XV, ở khắp Đồng bằng sông Hồng và vùng xứ Thanh chứ không phải của riêng Hà Nội. Tuy nhiên, nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long khẳng định, điều đặc biệt nhất là khi ca trù ra đến Hà Nội lại trở thành các giáo phường mang dáng dấp các nhà hát thính phòng dân gian, biến thành một nghề nuôi sống được người đàn hát.

Đời sống Kinh kỳ đã giúp phát triển loại hình nghệ thuật dân gian trở thành nghệ thuật chuyên nghiệp, đại diện cho lối chơi tao nhã của người Hà Nội. Ngay cả hát xẩm cũng vậy, đã trở thành lối hát chuyên nghiệp khi bén rễ ở Hà Nội.

Trộm nghĩ, câu chuyện của CLB ca trù Hà Nội là một ví dụ điển hình cho nỗ lực (có thể chưa hoàn toàn thành công) để “sống sót” và “sống khỏe” trong lòng khán giả Thủ đô trong thời đại công nghiệp văn hóa nở rộ rực rỡ hiện nay.

Hội tụ tinh hoa, lắng đọng truyền thống

Bàn về vấn đề bảo tồn, phát huy nghệ thuật truyền thống tại Hà Nội, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cảm xúc nói: “Chúng ta đều biết. Hà Nội - mảnh đất nghìn năm văn hiến - không chỉ là trung tâm chính trị, kinh tế của cả nước mà còn là chiếc nôi lắng đọng những tinh hoa văn hóa nghệ thuật cổ truyền.

Trong dòng chảy lịch sử bền bỉ ấy, các loại hình như ca trù, xẩm, chèo, tuồng không đơn thuần là những sinh hoạt nghệ thuật, mà là thanh âm của ký ức, là hồn cốt của Thăng Long nghìn năm”.

Các nghệ sỹ biểu diễn nghệ thuật tuồng

"Trong đó, ca trù với nhịp phách thanh tao và tiếng hát kiều diễm từng vang lên trong những không gian bác học và tao nhã, nơi tao nhân mặc khách thưởng trà, đàm đạo, làm thơ. Đó không chỉ là âm nhạc mà là nghệ thuật của tri thức, của sự tinh luyện trong cảm xúc và tư duy nghệ sĩ.

Hát xẩm từ những góc phố, ngõ chợ, lại mang theo cái hồn dung dị của người dân lao động, những lời ca xẩm mộc mạc mà thấm thía, như kể lại bao thăng trầm của phận người, phản ánh những đổi thay của thời cuộc; là tiếng nói của Nhân dân, là bản ghi âm của lịch sử bình dân trong lòng đô thị cổ kính.

Còn chèo và tuồng là những sân khấu truyền thống từng làm say mê bao thế hệ. Trong chèo có chất trào phúng mà sâu sắc, trong tuồng có sự tráng lệ của chính kịch, và cả hai đều dựng lên trước mắt người xem những vở diễn giàu tính giáo dục, gắn với đạo lý làm người, lòng yêu nước, sự trung hiếu - những giá trị cốt lõi của văn hóa Việt.

Những loại hình nghệ thuật ấy, dù ra đời từ những hoàn cảnh khác nhau, vẫn gặp nhau ở một điểm chung: Chúng là kết tinh của tâm hồn người Việt, là “mã gen” văn hóa của Thăng Long - Hà Nội, nơi hội tụ và lan tỏa văn minh", PGS.TS Bùi Hoài Sơn, người có 3 thập kỷ nghiên cứu văn hóa, phân tích kỹ càng.

Thực tế, trong 12 ngành thuộc lĩnh vực công nghiệp văn hóa được Chính phủ xác định, có nghệ thuật biểu diễn và du lịch văn hóa. Hiện nay, sự liên kết giữa hai ngành này được thể hiện tập trung ở việc khai thác nghệ thuật biểu diễn, đặc biệt là nghệ thuật truyền thống trong hoạt động kinh doanh du lịch.

Nghệ thuật múa rối nước

Điều này thể hiện ở chỗ ngành nghệ thuật biểu diễn đã tổ chức xây dựng các sản phẩm du lịch khai thác từ các loại hình nghệ thuật biểu diễn truyền thống, còn ngành du lịch thì tổ chức các tour du lịch để dẫn du khách đến thưởng thức nghệ thuật biểu diễn truyền thống của dân tộc Việt Nam. Những năm qua, việc đưa hoạt động biểu diễn nghệ thuật truyền thống phục vụ du lịch khá phát triển ở một số thành phố lớn, đặc biệt là tại Hà Nội.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh: “Trong từng nhịp phách ca trù, từng câu hát xẩm, từng vở tuồng, vở chèo, ta bắt gặp dáng hình của một Thăng Long cổ kính mà sống động, trầm mặc mà vang vọng. Chúng nhắc nhở chúng ta rằng, dù thời đại có đổi thay, thì những giá trị văn hóa truyền thống vẫn luôn là mạch nguồn nuôi dưỡng căn tính, là điểm tựa tinh thần cho hành trình phát triển bền vững của Thủ đô hôm nay và mai sau”.

(Còn nữa)

Vũ Cường