Khi di sản trở thành dữ liệu số...

Khi di sản bước vào không gian số

Là đô thị có mật độ di sản dày đặc bậc nhất cả nước, Hà Nội đang từng bước ứng dụng công nghệ để kể những câu chuyện di sản theo cách mới. Tại nhiều di tích, các công nghệ như quét 3D, digital twin, thực tế ảo, mapping hay trí tuệ nhân tạo đã được thử nghiệm nhằm giúp công chúng tiếp cận di sản một cách sinh động hơn.

Thực tế cho thấy, thời gian qua, các di tích của Hà Nội như Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Đền Ngọc Sơn đã ứng dụng công nghệ 3D mapping để cho ra đời những sản phẩm du lịch độc đáo như Tour đêm Văn Miếu - Quốc Tử Giám "Tinh hoa đạo học", "Ngọc Sơn - Đêm huyền bí", góp phần thu hút khách du lịch đến với Thủ đô.

Tour đêm "Ngọc Sơn - Đêm huyền bí" tại đền Ngọc Sơn

Theo KTS Đinh Việt Phương, nếu chỉ bảo tồn di sản theo cách truyền thống - trưng bày tĩnh hoặc giới thiệu đơn tuyến sẽ rất khó chạm tới thế hệ trẻ, đồng thời cũng khó tạo ra giá trị kinh tế bền vững. Công nghệ giúp di sản có thêm một “lớp đời sống thứ hai”: Lớp dữ liệu số.

Khi một di tích được số hóa đúng cách, không chỉ hình hài của công trình được lưu giữ, mà còn mở ra khả năng tiếp cận mới trong nghiên cứu, giáo dục và sáng tạo. Tuy nhiên, theo ông, công nghệ không thể chỉ dừng lại ở hiệu ứng trình diễn. Nếu dữ liệu đầu vào không đủ chính xác, không được chuẩn hóa theo các tiêu chuẩn quốc tế, sản phẩm số sẽ chỉ mang tính minh họa truyền thông, chưa thể coi là bảo tồn số thực thụ.

Một hệ thống dữ liệu di sản chuẩn cần đảm bảo độ chính xác về hình học, cấu trúc vật liệu và hệ thống metadata rõ ràng. Khi đạt được các tiêu chuẩn này, di sản không chỉ để “xem”, mà còn có thể được “chế tác” thành các sản phẩm văn hóa, phục vụ nghiên cứu, giáo dục và sản xuất nội dung sáng tạo.

Thiếu dữ liệu chuẩn - điểm nghẽn của hệ sinh thái sáng tạo

Với lợi thế về mật độ di sản, nguồn nhân lực chất lượng cao và hệ thống đại học, viện nghiên cứu mạnh, Hà Nội được đánh giá có nhiều điều kiện để hình thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo dựa trên nền tảng văn hóa.

KTS Đinh Việt Phương cho rằng, trong bối cảnh công nghiệp sáng tạo đang phát triển mạnh, nhiều startup công nghệ - văn hóa đã bắt đầu tìm cách khai thác di sản như một nguồn tài nguyên sáng tạo. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, hệ sinh thái này vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản.

Trước hết là thiếu không gian thử nghiệm thực tế. Các ý tưởng sáng tạo liên quan đến di sản thường cần được kiểm chứng trong không gian công cộng hoặc tại các di tích - những nơi đòi hỏi sự kiểm soát chuyên môn chặt chẽ.

Trải nghiệm công nghệ VR360 tại di tích Cổ Loa

Bên cạnh đó, nguồn dữ liệu di sản chuẩn hóa vẫn còn hạn chế. Trong thời đại AI và nội dung số, dữ liệu chính là nguyên liệu sản xuất. Nếu di sản chưa được số hóa bài bản, startup sẽ khó phát triển các sản phẩm ở quy mô lớn.

Một vấn đề khác là cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Trong ngành công nghiệp sáng tạo, tài sản quan trọng nhất không phải là nhà xưởng mà là ý tưởng, thiết kế và dữ liệu. Đặc biệt với các mô hình di sản số - như phục dựng kiến trúc hay digital twin - đây là nguồn tài sản có giá trị lớn. Vì vậy, cần có các quy định rõ ràng về quyền khai thác và thương mại hóa dữ liệu, cũng như cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch.

Tạo lực đẩy cho công nghiệp văn hóa Thủ đô

Trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, Trung tâm Đổi mới sáng tạo Hà Nội được kỳ vọng sẽ trở thành một đầu mối quan trọng của hệ sinh thái sáng tạo. Đây có thể trở thành nơi kết nối startup, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và các không gian ứng dụng thực tế như di tích hay khu sáng tạo. Đồng thời, trung tâm cũng có thể là “phòng thí nghiệm mở” cho các giải pháp công nghệ trong lĩnh vực văn hóa và di sản.

Quan trọng hơn, trung tâm có thể đóng vai trò chuẩn hóa dữ liệu di sản. Nếu xây dựng được kho dữ liệu sạch, đạt chuẩn quốc tế và có cơ chế phân quyền khai thác hợp lý, đây sẽ là nền tảng dài hạn cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa Thủ đô.

Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Trung tâm Đổi mới sáng tạo Hà Nội Trần Quang Hưng phát biểu tại buổi lễ ra mắt Công ty Cổ phần Trung tâm Đổi mới sáng tạo Hà Nội (HIC)

Khi di sản được chuyển hóa thành dữ liệu, những giá trị văn hiến tích lũy qua nhiều thế hệ không chỉ được lưu giữ trong không gian số, mà còn trở thành nguyên liệu cho công nghiệp văn hóa. Vì vậy, việc chuẩn hóa, bảo vệ và khai thác dữ liệu di sản cần đi cùng cơ chế sở hữu trí tuệ minh bạch, đồng thời khuyến khích các sáng tạo mới từ nguồn dữ liệu ấy.

Phát triển công nghiệp văn hóa vì thế không chỉ nhằm tạo ra giá trị kinh tế, mà còn góp phần nuôi dưỡng văn hiến, củng cố bản sắc dân tộc và từng bước hình thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Ngày 25/12/2025, tại Hội nghị hành động thực hiện Nghị quyết 57 - Hà Nội 2026 và ra mắt Mạng lưới Đổi mới sáng tạo thành phố do Ban Chỉ đạo 57 Thành ủy Hà Nội tổ chức, thành phố đã khẳng định quyết tâm của Hà Nội đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực phát triển then chốt.

Mới đây, chiều 26/2, Công ty Cổ phần Trung tâm Đổi mới sáng tạo Hà Nội chính thức được thành lập và ra mắt. Trung tâm Đổi mới sáng tạo Hà Nội được định vị là thiết chế dẫn đường đổi mới sáng tạo chiến lược của Việt Nam đặt tại Thủ đô Hà Nội, đóng vai trò “bộ não” trung tâm kết nối dữ liệu - nguồn lực - chính sách - công nghệ - văn hóa, nhằm giải quyết các bài toán phát triển đô thị, vận hành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia, thúc đẩy kinh tế số, xã hội số bền vững, nâng cao chất lượng sống người dân và phát triển các ngành công nghiệp sáng tạo, đặc biệt là công nghiệp văn hóa gắn với bản sắc Hà Nội.

Hy vọng, với những bước đi lộ trình và bài bản này, Hà Nội sẽ hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2030, công nghiệp văn hóa sẽ trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp khoảng 8% GRDP.

Thái Sơn