Kết nối di sản để truyền thống sống động giữa lòng hiện đại

Nơi giao thoa giữa quá khứ và hiện tại

Trong tiết xuân mơ màng, Hoài Nam - một sinh viên bước ra khỏi cổng Đình Hà Vĩ với chú ngựa Gióng sơn mài còn thơm mùi sơn trên tay. Anh xoay nhẹ tác phẩm dưới ánh sáng, ngắm những mảnh vỏ trứng được cẩn tỉ mỉ nổi lên trên nền sơn đen óng. “Vốn thích sơn mài từ lâu nhưng tôi cứ nghĩ chỉ những nghệ nhân được đào tạo bài bản, lâu năm mới có thể làm ra được sản phẩm cầu kỳ này.

Biết nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát trực tiếp hướng dẫn, tôi rất tò mò tham gia. Khi trực tiếp làm mới thấy từng công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và tập trung cao độ. Nhưng điều này hoàn toàn xứng đáng bởi cảm giác hoàn thành xong một sản phẩm thực sự rất đã”, Nam chia sẻ.

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát hướng dẫn Hoa hậu Ngọc Hân và các bạn trẻ làm sơn mài

Trải nghiệm mà anh vừa tham gia là workshop “Theo dấu chân ngựa Gióng”, hoạt động nằm trong chuỗi chương trình “Tết Việt - Tết Phố 2026”, do UBND phường Hoàn Kiếm, Ban Quản lý hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội phối hợp tổ chức, dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát. Diễn ra từ 20/1 đến 20/2, workshop mở cửa miễn phí, tạo điều kiện để người dân và du khách tiếp cận nghệ thuật sơn mài truyền thống ngay giữa lòng phố cổ.

Nằm trên phố Hàng Hòm, Đình Hà Vĩ - nơi thờ ông Tổ nghề sơn Trần Lư vốn là không gian linh thiêng của nghề truyền thống. Những ngày giáp Tết, nơi đây trở thành điểm hẹn sáng tạo khi hình tượng ngựa Gióng được lựa chọn làm trung tâm cho hoạt động trải nghiệm. Lấy cảm hứng từ truyền thuyết Thánh Gióng, chú ngựa không chỉ gợi nhắc tinh thần dân tộc mà còn mang ý nghĩa biểu tượng của sự bền bỉ, tiến lên phía trước, đặc biệt ý nghĩa khi năm Ngọ đang đến gần.

Nghệ sĩ Nguyễn Tấn Phát và Hoa hậu Ngọc Hân

Theo nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát, việc tổ chức workshop không đơn thuần là một buổi hướng dẫn thủ công mà còn là cách mở ra cơ hội để công chúng, nhất là người trẻ, tiếp cận sơn mài theo cách dễ hiểu và gần gũi hơn. Sơn mài vốn nổi tiếng bởi sự công phu: Từ làm vóc, hom, phủ sơn đến mài, đánh bóng. Trong workshop, các công đoạn được tinh giản nhưng vẫn giữ tinh thần cốt lõi, giúp người tham gia hiểu được chiều sâu của chất liệu.

Người tham dự được giới thiệu khái quát về lịch sử sơn ta, về kỹ thuật cẩn trứng - một đặc trưng tạo nên hiệu ứng thị giác độc đáo của sơn mài Việt. Khi trực tiếp đặt từng mảnh vỏ trứng lên thân ngựa, họ mới cảm nhận rõ sự tỉ mỉ phía sau mỗi tác phẩm hoàn chỉnh. Chỉ một thao tác lệch tay cũng có thể khiến bố cục mất cân đối.

Workshop có sự tham gia của Hoa hậu và nghệ sĩ

Không gian workshop vì thế trở thành nơi giao thoa giữa quá khứ và hiện tại. Giữa nhịp sống hối hả của phố cổ, những giờ phút ngồi lặng lẽ cẩn trứng, phủ sơn giúp người trẻ chậm lại, kết nối với di sản bằng chính đôi tay mình. Chú ngựa Gióng nhỏ bé sau khi hoàn thành không chỉ là một sản phẩm thủ công mà còn là kỷ niệm, là sự thấu hiểu sâu sắc hơn về giá trị nghề truyền thống.

Lắng đọng tâm hồn giữa nhịp đời hối hả

Những năm gần đây, vào mỗi dịp lễ tết, Hà Nội chú trọng tổ chức các hoạt động trải nghiệm ngay tại các di tích tiêu biểu, tạo nên hành trình trải nghiệm vừa truyền thống vừa sáng tạo. Đặc biệt, vào dịp Tết cổ truyền của dân tộc, những nét đặc trưng văn hóa ấy lại càng trở nên đặc sắc hơn, quý báu hơn khi được lan tỏa thông qua những hoạt động thiết thực để di sản đến gần hơn với đời sống đương đại.

Đường hoa rực rỡ không khí xuân tại Hoàng Thành Thăng Long

Tại Hoàng thành Thăng Long, đường hoa xuân được dàn dựng công phu trở thành điểm nhấn thu hút đông đảo người dân và du khách. Giữa nền kiến trúc cổ kính, các tiểu cảnh mâm cỗ Tết, cây nêu, câu đối đỏ, trò chơi dân gian được sắp đặt hài hòa, tái hiện không khí Tết Hà Nội xưa. Mỗi cụm trang trí gắn với một câu chuyện về lịch sử Thăng Long, về phong tục của người Tràng An, từ thú chơi đào Nhật Tân đến nghệ thuật thư pháp đầu năm.

Đáng chú ý, yếu tố truyền thống không đứng riêng lẻ mà được kết hợp cùng công nghệ trình chiếu ánh sáng hiện đại. Những họa tiết rồng thời Lý, hoa văn cung đình hay dấu ấn kinh thành xưa được tái hiện bằng ngôn ngữ thị giác sinh động, giúp di tích “sống” cùng nhịp thở đương đại. Người xem không chỉ tham quan mà còn tương tác, chụp ảnh, lắng nghe thuyết minh và tham gia các hoạt động trải nghiệm.

Tái hiện hoạt động "tống cựu nghinh tân" tại Hoàng Thành Thăng Long

Chương trình “Tết Việt - Tết Phố” tại khu vực hồ Hoàn Kiếm và phố cổ kéo dài nhiều ngày trước, trong và sau Tết tiếp tục phát huy giá trị không gian đô thị lịch sử. Các ngôi nhà di sản trên phố Mã Mây, Hàng Buồm được bài trí theo nếp Tết truyền thống với bàn thờ gia tiên, mâm ngũ quả, bộ ấm chén, khay mứt. Du khách có thể tham gia gói bánh chưng, in tranh dân gian, xin chữ ông đồ, thưởng thức ca trù, chèo, xẩm giữa lòng phố thị.

Hội chữ Xuân Bính Ngọ 2026 tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám với các khu triển lãm tranh, không gian trải nghiệm di sản, khu trải nghiệm làng nghề truyền thống, khu xin chữ đầu năm và khu giới thiệu văn hóa ẩm thực cũng mang đến không gian Xuân trang nhã, hài hòa giữa yếu tố truyền thống và tinh thần đương đại.

Năm nay, Hội chữ Xuân mang chủ đề “Quốc học”, gắn với kỷ niệm 950 năm ra đời Quốc Tử Giám - trường quốc học đầu tiên của Việt Nam. Chủ đề này nhấn mạnh vai trò đặc biệt của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong lịch sử giáo dục nước nhà, khẳng định truyền thống tôn sư trọng đạo, trọng dụng hiền tài - những giá trị bền vững đã hun đúc nên bản sắc văn hoá Thăng Long - Hà Nội và dân tộc Việt Nam.

Tham dự sự kiện, bên cạnh tham quan, xin chữ ở các gian thư pháp, người dân có cơ hội trải nghiệm chuỗi hoạt động phong phú thông qua các chương trình giáo dục di sản, không gian văn hóa đọc, trưng bày và giới thiệu sản phẩm làng nghề, các trò chơi dân gian, cờ truyền thống, múa lân cùng các chương trình biểu diễn nghệ thuật dân gian đặc sắc như quan họ, ca trù, chèo… được tổ chức tại khu Nội tự, vườn Giám và Hồ Văn, góp phần tạo nên không khí Xuân rộn ràng, đậm đà bản sắc.

Hội chữ xuân tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Không chỉ dừng ở tái hiện phong tục, Hà Nội còn kết nối các làng nghề truyền thống vào chuỗi hoạt động Tết. Đào Nhật Tân, quất Tứ Liên, hương Quảng Phú Cầu, bánh chưng Tranh Khúc… trở thành điểm đến trải nghiệm, nơi du khách tìm hiểu quy trình sản xuất và câu chuyện gìn giữ nghề qua nhiều thế hệ. Sự tham gia của các nhà thiết kế, nghệ sĩ trẻ với những sản phẩm sáng tạo lấy cảm hứng từ tranh Hàng Trống, Đông Hồ cũng góp phần làm mới hình ảnh Tết Hà Nội.

Từ một workshop sơn mài nhỏ đến những đại cảnh rực rỡ nơi Hoàng thành, có thể thấy rõ tư duy bảo tồn đang chuyển mình: Lấy di sản làm trung tâm, lấy cộng đồng làm chủ thể. Khi người dân trực tiếp tham gia, chạm vào và sáng tạo cùng di sản, giá trị văn hóa không còn nằm yên trong ký ức mà trở thành phần sống động của đời sống hôm nay.

Và có lẽ, chính từ khoảnh khắc một người trẻ bước ra khỏi Đình Hà Vĩ với chú ngựa Gióng trên tay, câu chuyện kết nối di sản Thăng Long đã được tiếp nối nhẹ nhàng nhưng bền bỉ giữa lòng Hà Nội mỗi độ xuân về. Đó cũng là cách để mỗi người dân Hà Nội, du khách trong và ngoài nước lắng lại tâm hồn giữa nhịp đời bận rộn, cảm nhận một mùa xuân mới đậm đà bản sắc văn hóa đang về và cùng nhau lan tỏa dòng chảy văn hóa ngàn năm Thăng Long - Hà Nội một cách bền bỉ và mạnh mẽ.

Hương Thu