Chuyện về cây mai “thần” hơn 300 năm tuổi ở Nam Bộ

1. Nếu như mai vàng mang mùa Xuân đến với phương Nam, thì, biểu tượng Tết ngày xưa của miền Bắc lại là loài mai trắng. Từ ngàn xưa nó đã khơi nguồn cảm hứng thi ca cho bao thi nhân, mặc khách.

Ở phương Nam cũng có một loài mai trắng, nhưng chưa từng được xem là biểu tượng Tết. Đó là cây Bạch Mai hơn 300 năm tuổi ở đình Phú Tự (xã Phú Hưng, TP. Bến Tre). Khác với nhị độ mai, hay mai trắng ở mMiền Bắc, Bạch Mai chỉ nở rộ hoa một lần vào đúng ngày Tết Nguyên tiêu. Theo các bô lão kể, ngày xưa Bạch Mai trổ bông vào ngày mồng một Tết Nguyên đán, nhưng do người dân trong vùng kéo nhau đến bẻ cành, hái lộc về chưng ba ngày Tết để được may mắn quanh năm, khiến hết Xuân cũng hết lộc, hết cành. Tổ đình thấy vậy xin Thần Hoàng cho Bạch Mai trổ bông vào sau Tết. Linh ứng thay, ngay năm sau đó Bạch Mai trổ bông đúng ngày Tết Nguyên tiêu. Kể từ đó, Bạch Mai được người dân trong vùng gọi là “mai thần”. Mỗi năm, dân làng chờ đến dịp “mai thần” trổ bông đến chiêm ngưỡng chứ chẳng ai nghĩ tới việc bẻ cành, hái lộc. Chờ đến khi bông rụng, nhặt về làm trà uống được cho là khỏe khoắn! Những năm sau nữa, khi “mai thần” trổ bông Ban khánh tiết trải lưới dưới gốc hứng bông, phơi khô cho vào từng túi nhỏ, đến lễ Kỳ yên dân làng thỉnh lộc mai đem về. Tục này đến nay vẫn còn.

Hoa Bạch Mai có 4 cánh dày, dáng hoa gần giống như hoa cây mù u ở Nam Bộ nên có người gọi là mai mù u. Từng chùm hoa màu trắng tinh, nhụy vàng, có mùi thơm dễ chịu. Khi trổ hoa cây tự rụng lá. Trong những ngày hoa nở, tán cây bao phủ một màu trắng tinh, mang vẻ đẹp thuần khiết của thiên nhiên. Đêm về gió thoảng đưa hương ngào ngạt, lan tỏa cả vùng. Hoa nở chừng hai tuần thì mãn khai nhưng cánh hoa vẫn còn trắng muốt.

Tiến sĩ sử học Lê Sơn Phương Ngọc – người đã bỏ ra cả chục năm ròng để tìm hiểu cây mai này, cho biết khoảng cuối thế kỷ 20, chiều cao cây Bạch Mai đo được 14 thước, thân to, sần sùi như cây cổ thụ. Trong một trận bão lớn, thân cây mẹ không còn, đến giờ chỉ còn lại 9 thân cây con, cành lá sum xuê xòe ra như hoa sen nở, cây cao nhất đo được 6m, tán cây rộng khoảng 200m². Thân cây phủ một lớp địa y đen bóng, mang dáng dấp phong sương của loài “cây quân tử”.

Nhà nghiên cứu này còn cho rằng đây là cây mai to nhất, thọ nhất Việt Nam, được người dân trong vùng gọi là “mai thần” và được Hội đồng Cây di sản Việt Nam công nhận vào năm 2014. Có một điều khá đặc biệt là từ trước đến giờ có rất nhiều người đến xin chiếc cành, bứng cây con đem về trồng nhưng không thành công. Thế nên cây Bạch Mai vốn rất quý lại càng quý hơn. Ông nói thêm, ngày xưa Bạch Mai mọc nhiều trong vùng núi Bà Đen. Nhưng ngày nay hầu như không còn nữa. Hiện ở Nam Bộ ngoài cây Bạch Mai ở đình Phú Tự, còn có một cây ở chùa Giác Viên (quận 11, TP.HCM) và một cây ở Lăng Mạc Cửu (Kiên Giang). Nhưng chẳng cây nào sánh được với “thần mai” của đình Phú Tự.

2. Mặc dù cây Bạch Mai đã được nhiều người biết đến, song xung quanh nó vẫn còn bao phủ một màn sương bí ẩn, đáng để cho người đời suy gẫm. Đó là “câu chuyện học thuật” được ghi lại trong bộ sách “Gia Định thành thông chí” của tác giả Trịnh Hoài Đức viết ra vào đầu thế kỷ 19, ông nhắc lại thắng cảnh Gò Cây Mai: “Cách cự trấn (Bến Nghé – thành Gia Định) 13 dặm rưỡi về phía Nam nổi lên một gò đất cao mọc nhiều cây Nam mai cổ thụ, đó là Gò Cây Mai. Loài mai này khi nở bông không có tuyết (phấn hoa), chỉ có lá hộ hương. Nam mai thụ linh khí mà mọc, không đem trồng nơi khác được. Trên gò có ngôi chùa Ân Tôn, đêm đêm tiếng cầu kinh lẫn trong tiếng chuông trống vang rền thấu tận từng mây, tưởng như cảnh núi Linh Thứu nơi đất Phật. Suối nước trong xanh lượn quanh chân gò, khí trời mát mẻ, chiều chiều các cô gái khua mái chèo đi hái sen. Gặp khi trời đẹp khí lành, văn nhân thi sĩ cắp theo bầu rượu leo từng bậc cấp lên tới đỉnh gò, ngồi dưới những gốc mai già uống rượu ngâm thơ, thưởng thức cảnh quang kỳ thú. Nơi đây quả thật là thắng địa thu hút khách du…”.

Theo TS. Lê Sơn Phương Ngọc, cây Nam mai mà cụ Trịnh Hoài Đức đề cập chính là cây “mai thần” hiện nay đã được nhân dân xã Phú Hưng bảo tồn tại đình Phú Tự suốt hơn 300 năm qua. Căn cứ để ông khẳng định, rằng Bến Tre là đất “tỵ địa” của những nhà văn hóa lớn ở Nam Bộ, khi Pháp chiếm mất ba tỉnh miền Đông. Đó là Võ Trường Toản, Nguyễn Đình Chiểu… Rồi, qua cây Bạch Mai quý hiếm tại đình Phú Tự, trở thành cây Di sản Việt Nam còn cho thấy Bến Tre bảo tồn thành công loài cây vốn tượng trưng cho miền đất Gia Định với thắng cảnh nổi tiếng Gò Cây Mai bị thực dân pháp hủy hoại để xây đồn lính, gọi là đồn Cây Mai. Bảo tồn cây Bạch Mai quý hiếm thành công thì khác chi cho rằng Bến Tre là đất “tỵ địa” của loài Bạch Mai quý hiếm vốn một thời nổi tiếng ở đất Gia Định bị Pháp xâm hại.

3. Theo ông Đoàn Văn Mười, Trưởng ban Khánh tiết đình Phú Tự, cho biết sử liệu ghi nhận khoảng giữa thế kỷ 17, một số lưu dân đàng ngoài theo chân Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh vào Nam lập nghiệp, một số người đến đây đã thấy cây Bạch Mai xanh tốt. Khi ấy cây Bạch Mai nằm ở bên hông ngôi đình dựng bằng tre lá đơn sơ, có cửa quay về hướng Đông. Rồi vào một ngày tháng 3 năm Giáp thìn (1904), trong lúc đình tổ chức Lễ kỵ thì gặp trận bão phá tang hoang. Cùng năm ấy, ông Trần Văn Cương, cư dân giàu có của làng thấy vậy hiến tặng thêm phần đất liền kề của mình để mở rộng đình. Lúc bấy giờ Ban tế tự mới giao việc xây cất cho thầy địa lý Nguyễn Chí Mưu. Đình được dựng lại trên nền đất cũ theo hình chữ Tam, nhưng cửa đình quay về hướng cây Bạch Mai như hiện tại.

Kiến trúc đình Phú Tự và cây Bạch Mai còn minh chứng cho sự có mặt của tiền nhân từ rất sớm trên mảnh đất ba dãy cù lao. Nó vừa là di sản văn hóa vật thể vừa là văn hóa phi vật thể gắn liền với đời sống tâm linh lâu đời của cư dân địa phương. Nhiều thế hệ đã qua đi và từng đặt chân đến vùng đất này đều coi “mai thần” là “linh khí” của vùng đất Bến Tre anh hùng. Hiện bên cạnh gốc mai còn có bài thơ đề trên tấm bia có tên “Bạch Mai bi ký” của tác giả Trần Hoàng Huấn, song không thấy đề năm sáng tác. Nhưng qua đó cho biết chính dưới cội mai này, ngày xưa cụ Phan Thanh Giản từng có lần đến ngồi đọc sách.

Rồi đây, rất có thể ở vùng đất linh thiêng này, nó trở thành “kỳ hoa dị thảo”. Hơn nữa, cây Bạch Mai đã từng là chứng nhân lịch sử ghi nhận quá trình đấu tranh, gìn giữ, xây dựng quê hương Đồng Khởi. Chừng đó thôi cây Bạch Mai cũng xứng đáng được xem là vốn quý của địa phương, bởi những cây cổ thụ như Bạch Mai là nơi chất chứa tâm tư, tình cảm, hơi ấm của bao lớp tiền nhân gắn bó từ thời khai hoang mở cõi, tạo nên sức hút và lan tỏa bền bỉ không gì sánh được. Đình Phú Tự là ngôi đình cổ, đã bảo tồn được cây mai quý có trên 300 năm tuổi, được xem là kho báu vô giá không chỉ của địa phương, mà của cả nước.

Hàng năm ngoài các lễ cúng Kỳ yên, thượng điền, hạ điền, đình Phú Tự còn là nơi tổ chức các lễ hội văn hóa như Tết Nguyên tiêu, ngày thơ Việt Nam, giỗ tổ Hùng Vương, thương binh liệt sĩ… dưới cội “mai thần”.

Cao Thục Đoan