Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia chợ nổi Cái răng: Cách nào cứu?

(TTTĐ) - Trong khi đang phải đối mặt với nguy cơ ngày càng thưa thớt người bán kẻ mua dẫn tới thưa thớt khách tham quan, vừa qua, tin vui đối với chợ nổi Cái Răng (TP Cần Thơ) là lần đầu tiên “ Ngày hội Du lịch Chợ nổi Cái Răng” đã được tổ chức và Chợ nổi Cái Răng được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lãnh đạo TP Cần Thơ cũng cho biết, Cần Thơ sẽ triển khai đề án bảo tồn chợ nổi Cái Răng ngay trong năm nay. Tuy nhiên, tất cả những nỗ lực này liệu có cứu được chợ nổi Cái Răng khi mà giao thông đường thủy ngày càng giảm vai trò quan trọng tại vùng sông nước này và và còn nhiều vấn đề "chưa ổn" trong phát triển du lịch bền vững ở đây.

Chợ nổi Cái Răng vừa được công nhận Di sản phi vật thể quốc gia.

Hẫng hụt chợ nổi

Mới đây, một sáng sớm mùa hạ, lần đầu tiên tôi tìm về chợ nổi Cái Răng ngay trước khi chợ này được vinh danh là Di sản phi vật thể quốc gia. Trước đó, tôi từng được nghe, xem và mường tượng rất nhiều về các chợ nổi – “linh hồn” của các phố thị vùng sông nước Cửu Long. Một cái chợ dập dềnh ghe thuyền trên sống nước, những ghe thuyền ăm ắp hoa trái đầy màu sắc; những bà những chị bán hàng hiền dịu, chân chất như những bà Tiên, cô Tấm; trên bến dưới thuyền tấp nập bán mua… Chỉ tượng tượng vậy thôi đã khiến tôi vô cùng háo hức được một lần khám phá chợ nổi.

Chợ nổi Cái Răng rất hấp dẫn với du khách quốc tế.

Tôi vẫn giữ cái tâm trạng háo hức của một lữ khách say mê khám phá trong suốt quá trình xuống bến đợi tàu rồi đi tàu ra chợ. Tôi vẫn say mê và háo hức vô cùng khi được nếm những mũi mít tố nữ ngọt lịm vừa mua của một bà lão với giá rẻ ngoài sức tưởng tưởng; ăn bánh Tét và uống nước dừa xiêm của một anh bán hàng chịu thương chịu khó…

Mải bán mua chưa kịp ngắm nhìn bao quát cả khu chợ thì tôi bất ngờ biết tàu đưa chúng tôi bắt đàu quay mũi ra về. “Ồ đã hết chợ nổi rồi sao? Chỉ có thế thôi ư?”. Tôi bàng hoàng và có đôi chút thất vọng. Nhìn quanh, hóa ra những bạn đi cùng tôi trên chuyến tàu thăm quan chợ nổi Cái Răng đó đều đang cùng chung tâm trạng hẫng hụt như tôi. Một bạn từng ghé thăm chợ nổi Cái Răng trước đây còn lên tiếng về sự thất vọng của mình trước sự thưa thớt rất nhanh của chợ nổi này so với lần ghé thăm trước đó không lâu.

Một ghe bán mít tố nữ trên chợ nổi Cái Răng.

Rõ ràng, trong chuyến thăm quan chợ nổi Cái Răng ấy, chúng tôi đã được cùng hối hả hòa mình vào đời sống người dân trên ghe thuyền, khám phá những nét văn hóa độc đáo đã tồn tại hàng trăm năm và chỉ có ở chợ nổi. Tất cả đều mới mẻ và rất hấp dẫn đối với chúng tôi. Nhưng cái cảm giác hẫng hụt vẫn không thể tránh khỏi bởi chợ nay đã thưa thớt quá. Dù sao, chưa kể đến danh hiệu Di sản phi vật thể quốc gia mà chợ này vừa được vinh danh, trước đó, nó đã được tạp chí Du lịch Rough Guide của Vương quốc Anh đã bình chọn là một trong 10 khu chợ ấn tượng nhất thế giới. Cho nên, khi chứng kiến chợ nổi chỉ teo tóp vài chục ghe thuyền buôn bán không có gì là tấp nập lắm, chúng tôi không tránh khỏi hẫng hụt, ngậm ngùi.

Tăng nguồn lợi cho người dân buôn bán trên chợ nổi Cái Răng là cần thiết để bảo tồn chợ nổi này.

Đặc sắc vẫn teo tóp dần

Chia sẻ về chợ nổi Cái Răng, ông Nguyễn Hoàng Ơn, Giám đốc Trung tâm phát triển du lịch thành phố Cần Thơ cho chúng tôi hay: Chợ nổi Cái Răng được hình thành vào những năm đầu của thế kỷ XX, trước khi xuất hiện chợ nổi Ngã Bảy (Hậu Giang), chợ nổi Ngã Năm (Sóc Trăng), nằm trên trục đường thủy sông Cần Thơ, Kênh xáng Xà No nên rất thuận tiện cho việc giao thương, buôn bán với các tỉnh lân cận. Mỗi ngày có từ 300-400 ghe, tàu buôn bán, kinh doanh hàng hóa tại đây.

Ngày nay, do hệ thống giao thông đường bộ với cầu đường, các phương tiện vận chuyển ngày càng phát triển, chợ nổi đã không còn sầm uất, náo nhiệt như xưa, nhưng vẫn giữ được nét văn hóa độc đáo riêng có của nó. Chợ nhóm họp từ 5 đến 9 giờ mỗi ngày. Điểm đặc sắc của chợ nổi Cái Răng là chuyên mua bán các loại trái cây, nông sản đặc thù của vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Mỗi ghe xuồng cắm một “cây bẹo” treo loại nông sản mình bán, giúp người mua có thể nhìn thấy từ xa. Ngoài ra, các ghe xuồng bán nước giải khát, thức ăn, đồ uống đặc trưng địa phương cũng hoạt động tấp nập xen kẽ giữa những ghe bán nông sản để phục vụ nhu cầu ăn uống của du khách.

Khách tham quan chợ nổi chủ yếu là khách quốc tế. Khách nội địa đa phần đến từ Thành phố Hồ Chí Minh, gần đây là khách du lịch từ phía Bắc, đặc biệt là Hà Nội. Khách tham quan chợ nổi từ sáng sớm nhưng chưa mua nhiều sản phẩm trên các ghe thuyền của thương lái do hàng hóa ở đây chủ yếu là bán buôn. Người dân địa phương cũng được hưởng lợi khi tham gia hoạt động đưa đón khách tham quan chợ nổi.

Dù rất đặc sắc, chợ nổi Cái Răng đang phải đối mặt với nguy cơ ngày càng thưa thớt.

Tuy nhiên, ông Ơn cũng ngậm ngùi thừa nhận, chợ nổi Cái Răng cùng với nhiều chợ nổi khác đang phải đối mặt với nguy cơ ngày càng teo tóp bởi giao thông đường thủy ngày càng giảm vai trò tại miền sông nước Cửu Long do giao thông đường bộ thuận tiện, hoạt động mua bán trên bờ thuận tiện và ngày càng tấp nập hơn

Được biết, Dự án EU-ESRT từng tiến hành kháo sát và đánh giá về phát triển sản phẩm du lịch của An Giang, Cần Thơ, Kiên Giang trong phát triển sản phẩm du lịch có trách nhiệm. Các chuyên gia đánh giá: Chợ nổi Cái Răng là một trong những điểm tham quan đặc sắc nhất ở Cần Thơ. Đây là nét văn hóa rất đặc trưng ở vùng đồng bằng sông nước Cửu Long, thu hút rất nhiều du khách, đặc biệt là khách nước ngoài.

Tuy vậy, báo cáo của Dự án EU- ESRT cũng chỉ ra rằng: Chợ nổi độc đáo này đang đứng trước nguy cơ giảm quy mô, chợ ngày càng thưa thớt hơn. Đó là do giao thông đường bộ đã và đang phát triển mạnh ở đồng bằng sông Cửu Long nên việc vận chuyển bằng đường thủy đối với các mặt hàng nông sản, trái cây đã giảm đáng kể. Mặt khác, các khu chợ trên bờ ngày càng tấp nập, bán lẻ nhiều hơn nên du khách, nhất là khách nội địa thường có xu hướng mua sắm ở chợ trên bờ. Thêm vào đó, tình trạng ô nhiễm môi trường nước khu vực chợ nổi Cái Răng cũng cần được tập trung giải quyết để tăng thêm tính hấp dẫn, nhất là đối với du khách quốc tế khi đến đây.

Nỗ lực bảo tồn chợ nổi Cái Răng

Đứng trước nguy cơ chợ nổi Cái Răng ngày càng thưa thớt, trong các ngày 8-9/7 vừa qua, lần đầu tiên Cần Thơ đã tổ chức Ngày hội du lịch chợ nổi Cái Răng với hàng chục sự kiện sôi nổi nhằm chào mừng sự kiện chợ nổi Cái Răng được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Tại lễ hội này, rất nhiều các hoạt động văn hóa đặc sắc của miền sông nước đã được tổ chức như các nghệ nhân biểu diễn tái hiện hoạt động của các làng nghề truyền thống: dệt chiếu, đan lục bình, làm bánh dân gian Nam Bộ… Bên cạnh đó, trưng bày ảnh “Nét đẹp Chợ nổi Cái Răng”, trưng bày hơn 20 mô hình ghe, xuồng trên sông, các gian hàng giới thiệu sản phẩm truyền thống, ẩm thực và trái cây; "Hội thi tạo hình trái cây"; D iễu hành ghe, tàu trên sông; Giao lưu đờn ca tài tử; Đua ghe vỏ composite đồng bằng sông Cửu Long mở rộng lần thứ 2 năm 2016…

Những nổ lực của các ngành chức năng tỉnh Cần Thơ liệu có "cứu" được chợ nổi Cái Răng?

Đây là một dịp tốt để Cần Thơ quảng bá hình ảnh con người, văn hóa sông nước Cần Thơ đến với du khách trong và ngoài nước, đặc biệt là thu hút khách đến với chợ nổi Cần Thơ. Được biết, Cần Thơ sẽ cố gắng duy trì Ngày hội du lịch chợ nổi Cái Răng hàng năm vào dịp Ngày du lịch Việt Nam 9/7.

Một nỗ lực khác của TP Cần Thơ nhằm “cứu” chợ nổi Cái Răng, tại lễ bế mạc Ngày hội du lịch chợ nổi Cái Răng, Phó Chủ tịch UBND TP Cần Thơ Lê Văn Tâm cho biết, thành phố sẽ triển khai đề án Bảo tồn chợ nổi Cái Răng ngay trong năm 2016.

Theo đó, UBND quận Cái Răng sớm hoàn thành và triển khai đề án Bảo tồn chợ nổi Cái Răng đã được thành phố phê duyệt. Quá trình bảo tồn chợ nổi Cái Răng phải thực hiện tốt các ý kiến chỉ đạo của lãnh đạo thành phố, đội ngũ chuyên gia tư vấn đối với việc cải tạo, nâng cấp chợ nổi Cái Răng. Từ đó tạo điểm nhấn thu hút khách du lịch đến thành phố trên cơ sở hạn chế phá vỡ hiện trạng, đảm bảo an toàn giao thông thủy bộ, vệ sinh môi trường và thực phẩm. Đồng thời, phải bảo vệ tối đa những giá trị văn hóa tiêu biểu, đặc sắc của chợ nổi nhằm đáp ứng nhu cầu sinh kế của người dân và nhu cầu tham quan, mua sắm, ẩm thực của du khách...

Hương Thúy