Giữ hồn di sản trong nhịp phát triển của Quảng Ninh

Sự đa dạng văn hóa tạo nên chiều sâu bản sắc vùng đất mỏ

Quảng Ninh không chỉ được biết đến với tiềm năng kinh tế, du lịch, mà còn là vùng đất giàu giá trị văn hóa, nơi hội tụ và giao thoa của nhiều không gian văn hóa đặc thù. Chính sự đan xen giữa truyền thống và hiện đại, giữa bảo tồn và phát triển đã tạo nên một bài toán không dễ, đòi hỏi cách tiếp cận thận trọng, lâu dài và có chiều sâu.

Quảng Ninh là vùng đất hội tụ và giao thoa của nhiều không gian văn hóa đặc thù

Di sản hát Then được gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ

Còn là địa phương hiếm có về sự hội tụ đa dạng các giá trị văn hóa, nơi giao thoa giữa văn hóa biển, văn hóa vùng mỏ và văn hóa miền núi, biên giới. Trên địa bàn tỉnh hiện diện cộng đồng người Kinh cùng nhiều dân tộc thiểu số như Tày, Dao, Sán Chỉ, Sán Dìu… mỗi dân tộc mang theo những sắc thái văn hóa riêng, được kết tinh qua lễ hội, tín ngưỡng, phong tục tập quán, dân ca, dân vũ và tri thức dân gian.

Chính sự đa dạng ấy tạo nên chiều sâu văn hóa đặc sắc, góp phần hình thành bản sắc con người Quảng Ninh vừa cần cù, kỷ luật, vừa phóng khoáng, nghĩa tình. Văn hóa không chỉ hiện diện trong lễ hội hay sinh hoạt tín ngưỡng, mà còn thấm sâu trong nếp sống, trong cách ứng xử của cộng đồng, trong tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” được hun đúc qua lịch sử vùng mỏ.

Chương trình nghệ thuật đặc biệt "Quảng Ninh - Tiến bước mạnh mẽ dưới cờ Đảng quang vinh"

Trong quá trình phát triển nhanh, sự đa dạng văn hóa cũng đặt ra yêu cầu cao đối với công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Nếu không có định hướng đúng đắn, sự phong phú ấy rất dễ bị pha loãng, thậm chí bị thương mại hóa, làm mất đi giá trị cốt lõi vốn có.

Để di sản không chỉ được giữ, mà còn được sống cùng cộng đồng

Những năm qua, Quảng Ninh đã dành sự quan tâm đặc biệt cho công tác bảo tồn di sản văn hóa, coi đây là nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững. Hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể được rà soát, kiểm kê, lập hồ sơ khoa học; nhiều lễ hội truyền thống được phục dựng, tổ chức bài bản, đảm bảo giữ gìn yếu tố nguyên gốc, hạn chế tình trạng lai căng, hình thức hóa.

Các làn điệu được sử dụng trong nghi lễ lẩu Then ở Bình Liêu chủ yếu là các làn điệu Then cổ

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, bảo tồn di sản không thể chỉ dừng lại ở việc lưu giữ hay phục dựng. Di sản chỉ thực sự có sức sống khi được cộng đồng thực hành, tiếp nối và coi đó là một phần tự nhiên của đời sống. Nếu di sản chỉ tồn tại trong hồ sơ, trên sân khấu hoặc trong những dịp lễ hội ngắn ngày, giá trị văn hóa sẽ khó lan tỏa bền vững.

Nhận thức rõ điều đó, Quảng Ninh từng bước chuyển hướng từ tư duy “bảo tồn tĩnh” sang “bảo tồn động”, gắn di sản với sinh hoạt cộng đồng và phát triển kinh tế - xã hội. Ở nhiều địa phương miền núi như Bình Liêu, Ba Chẽ, Tiên Yên, việc bảo tồn di sản văn hóa được gắn với phát triển du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm. Người dân không chỉ là chủ thể gìn giữ mà còn trực tiếp tham gia khai thác giá trị di sản thông qua các hoạt động văn hóa, lễ hội, trình diễn dân gian, giới thiệu ẩm thực và nghề truyền thống.

Quảng Ninh từng bước chuyển hướng từ tư duy “bảo tồn tĩnh” sang “bảo tồn động”, gắn di sản với sinh hoạt cộng đồng và phát triển kinh tế - xã hội

Cách làm này vừa góp phần nâng cao đời sống vật chất cho người dân, vừa tạo động lực để các giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ và trao truyền một cách tự nhiên, bền vững. Di sản không còn là “tài sản của quá khứ”, mà trở thành một phần của hiện tại và tương lai.

Khi di sản trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững

Bên cạnh những kết quả tích cực, công tác bảo tồn di sản văn hóa ở Quảng Ninh cũng đang đối mặt với không ít thách thức. Áp lực đô thị hóa, sự tác động của kinh tế thị trường, sự du nhập mạnh mẽ của các trào lưu văn hóa hiện đại khiến một số giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Một bộ phận lễ hội có biểu hiện chạy theo hình thức, thiếu chiều sâu văn hóa; một số di sản phi vật thể thiếu không gian thực hành thường xuyên, thiếu lực lượng kế cận.

Giải bóng đá nữ các dân tộc thiểu số tỉnh Quảng Ninh diễn ra tại Bình Liêu

Trước thực trạng đó, Quảng Ninh xác định bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa không chỉ là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa, mà cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Theo lãnh đạo ngành văn hóa tỉnh, bảo tồn di sản phải đặt trong tổng thể chiến lược phát triển bền vững, lấy cộng đồng làm trung tâm, coi người dân là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng văn hóa.

Một hướng đi mới đang được tỉnh chú trọng là ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn và phát huy di sản. Việc số hóa tư liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu di sản, giới thiệu giá trị văn hóa thông qua các nền tảng số giúp di sản vượt qua giới hạn không gian, thời gian, đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Công nghệ trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực để di sản thích ứng với nhịp sống hiện đại.

Trẩy hội hoa sở Bình Liêu

Song song với đó, công tác giáo dục văn hóa truyền thống được đẩy mạnh thông qua nhà trường, các thiết chế văn hóa và hoạt động cộng đồng. Việc đưa nội dung giáo dục di sản, lịch sử địa phương vào trường học góp phần bồi đắp tình yêu quê hương, ý thức giữ gìn bản sắc cho thế hệ trẻ, những chủ nhân tương lai của di sản.

Giữ hồn di sản trong nhịp sống hiện đại không phải là hành trình quay về quá khứ, cũng không phải là sự đối lập giữa truyền thống và đổi mới. Đó là quá trình dung hòa, kế thừa và sáng tạo, trong đó các giá trị văn hóa truyền thống được đặt vào bối cảnh mới, mang hơi thở của thời đại nhưng vẫn giữ được cốt lõi bản sắc.

Với kho tàng di sản phong phú, cùng quyết tâm chính trị và sự đồng thuận của cộng đồng, Quảng Ninh đang từng bước khẳng định hướng đi đúng đắn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Giữa nhịp sống hiện đại ngày càng sôi động, những giá trị di sản vẫn lặng lẽ tỏa sáng, trở thành mạch nguồn bền bỉ, góp phần làm nên chiều sâu phát triển và bản sắc riêng có của vùng đất mỏ anh hùng.

Ngọc Quyết