Hình ảnh con ngựa trong văn hóa Việt Nam

Ngựa là loài vật được biểu tượng cho sự mạnh mẽ, thành công, kiên nhẫn, trung thành và những điều tích cực hướng về phía trước. Vì thế hình ảnh con ngựa mang một ý nghĩa tinh thần rất phong phú và được văn hóa dân tộc ta đón nhận một cách tích cực. Ngựa cũng tượng trưng cho sự phóng khoáng, tự do, không bị ràng buộc bởi giới hạn nào.

Kho tàng thành ngữ, tục ngữ của dân tộc Việt Nam rất đa dạng về chủ đề cũng như các hình ảnh ẩn dụ. Trong đó, hình ảnh con ngựa xuất hiện rất thường xuyên trong văn học cũng như các câu thành ngữ, tục ngữ rất đa dạng về nghĩa.

Hình tượng con ngựa trong Vinh quy bái tổ (tranh Đông Hồ)

Vì quá thân thuộc nên hình ảnh con ngựa đã đi sâu vào tiềm thức của Nhân dân ta, trở thành một phần trong cuộc sống của Nhân dân, “đi vào” lời thơ, lời văn và cả trong kho tàng thành ngữ, tục ngữ. Những câu thành ngữ về con ngựa hay những câu tục ngữ về ngựa vô cùng thân thuộc, dễ nhớ, dễ hiểu và mãi khắc sâu trong văn hóa của dân tộc Việt Nam ta.

Một số câu tục ngữ, thành ngữ về con ngựa thường được nghe rất nhiều trong đời sống của người dân Việt xưa và nay có thể kể đến như: Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ (nói về tình đoàn kết), chiêu binh mãi mã (chiêu mộ lính, mua ngựa để phục vụ chiến đấu), mã đáo thành công (câu chúc may mắn, thành công), ngựa non háu đá (chỉ những người trẻ tuổi thường có tính cách hung hăng, thiếu chín chắn), cưỡi ngựa xem hoa (chỉ những người làm việc qua loa, không cẩn thận, không tìm hiểu kỹ càng), Ngựa quen đường cũ (chứng nào tật nấy); ngưu tầm ngưu mã tầm mã (chỉ việc những người giống nhau thường tập hợp lại với nhau, tìm đến nhau), thẳng như ruột ngựa (nói về việc không úp mở, thẳng thắn vào đề luôn), đường dài mới hay sức ngựa (ý nói cùng với thời gian, người ta có thể thấy được những phẩm chất, năng lực), thay ngựa giữa dòng (ý chỉ thay đổi tướng giữa trận, đổi nhân vật chủ chốt giữa một kế hoạch đang triển khai)…

Tranh Đông Hồ, hình tượng Thánh Gióng đánh giặc

Trong đời sống hàng ngày của người dân Việt Nam xưa, ngựa là con vật tuy không phổ biến nhưng tương đối quen thuộc. Với nền văn hóa mà nghề nông đóng vai trò chủ đạo đã làm cho cuộc sống của người dân gắn bó với con trâu, con ngựa rất nhiều cả về đời sống tinh thần lẫn vật chất. Với những đặc điểm nổi bật như nhanh nhẹn, trung thành, thông minh và cùng với đó là vẻ ngoài hiền lành, nhã nhặn, ngựa đã trở thành một hình tượng rất phổ biến xuất hiện trong những câu thành ngữ về con ngựa, bên cạnh các câu chuyện cổ, truyền thuyết hay những câu chuyện lịch sử oai hùng của dân tộc Việt Nam ta.

Hình ảnh người chiến binh cưỡi ngựa để tham gia cuộc chiến luôn là một hình tượng đầy uy lực trong các giai thoại. Đặc biệt trong lịch sử nước nhà ta có câu chuyện về Phù Đổng Thiên Vương đã hóa lớn nhanh như thổi và cùng con ngựa sắt của ông đẩy lùi quân xâm lược để bảo vệ nền hòa bình nước nhà. Yếu tố con ngựa sắt trong truyện Thánh Gióng là một vật cưỡi cộng thêm sức mạnh cho đứa bé vụt lớn thành dũng sĩ được nhiều người lý giải khác nhau nhưng đó là biểu hiện kết tinh sắt đá của tinh thần yêu nước, tinh thần chống giặc ngoại xâm.

Ngoài ra, hình tượng con ngựa còn là nguồn cảm hứng trong nền văn học Việt Nam. Với đa dạng chủ đề lẫn thông điệp mà tác giả muốn gửi gắm đến người đọc đã làm cho những tác phẩm với hình tượng con ngựa luôn mang lại sự thu hút nhất định. Một số tác phẩm đặc sắc phải kể đến như: Người ngựa ngựa người của Nguyễn Công Hoan, Con ngựa bỏ ở chân thành của Nguyễn Du, Người đẹp trên mình ngựa của Ninh Tốn, Ngựa hồng của Chế Lan Viên…

Ngựa đá có mặt trong bộ tượng linh vật (cùng voi, tê giác, trâu và sư tử) tại chùa Phật Tích (Bắc Ninh) được xây từ thế kỷ XI, có mặt trong rất nhiều lăng mộ từ thời Lê mà tiêu biểu là Lăng Họ “Ngọ” ở Hiệp Hòa (Bắc Giang) xây năm 1697 thời Lê Hy Tông... Con ngựa có cánh hay biến dạng của nó là con “long mã” sớm có trong trang trí đồ họa trên gốm (Bát Tràng thế kỷ XVI), trên tranh Đông Hồ hay một số điêu khắc chạm trổ trong đình làng. Thờ ngựa gỗ trong đình đền hay đồ vàng mã hình ngựa trong các phủ thờ mẫu đều được coi là phương tiện để vận chuyển cả trên dương lẫn dưới âm... Trên đường làng hay trong thành nội cứ sắp đến chùa chiền hay phủ đệ đều thấy chôn bên lề đường tấm bia “hạ mã”.

Hình tượng con ngựa từ lâu đã hiện diện trong văn hóa, hội họa, điêu khắc... Con ngựa có những đặc điểm rất riêng, rất nổi bật, đặc biệt là quen thuộc và gần gũi với con người.

Do điều kiện địa hình và lối sống khác biệt nhau nên hình ảnh con ngựa trong cuộc sống của cư dân từng khu vực trên thế giới cũng khác nhau. Đối với khu vực phương Bắc gồm Đông Bắc Á, trải dài đến vùng Trung Á và phương Tây, hình ảnh con ngựa đi vào văn hóa của họ như cộng thêm sức mạnh của những chiến binh trên trận mạc. Hình ảnh con ngựa luôn bên cạnh người chiến thắng.

Còn người phương Nam lúc đầu tiếp nhận con ngựa trong sự dè dặt bởi con ngựa gắn liền với người phương Bắc, với vó ngựa xâm lược. Người phương Bắc luôn ca ngợi sức mạnh của ngựa với nhiều bài thơ, tác phẩm hội họa nói về sự dũng mãnh của nó luôn xông pha trận mạc để mang về vinh quang, đất đai cho thiên triều. Riêng với nước ta, vó ngựa phương Bắc đã nhiều lần xâm lược Việt Nam. Chúng ta phải chống lại sự xâm lược có vó ngựa Mông Cổ.

Trong văn hóa người Việt văn hóa phương Nam, từ chỗ không quen, ngựa dần nên quen thuộc bởi nó cộng thêm sức mạnh và lòng quả cảm cho các chiến binh chống lại giặc phương Bắc, bảo vệ bờ cõi của mình. Như vậy, trong văn hóa phương Nam, con ngựa gắn liền với những cuộc chiến tranh vệ quốc và đa phần xuất hiện trong lao động, sản xuất.

Quang Anh