"Hồi chuông" báo động đỏ đe dọa sức khỏe cộng đồng và môi trường sống

​ Thói quen cũ - Hệ lụy mới và cái giá phải trả bằng sức khỏe

​Dạo quanh các xã vùng ven ngoại thành vào những buổi chiều muộn, không khó để bắt gặp hình ảnh những đống rác lớn nhỏ đang cháy âm ỉ ven đường, triền đê, hay thậm chí ngay cạnh các khu dân cư đông đúc.

​Rác thải ở đây "thập cẩm" đủ loại: Từ rác sinh hoạt, túi nilon, chai nhựa, đồ nội thất cũ hỏng cho đến phụ phẩm nông nghiệp như rơm rạ, cành cây. Thay vì được thu gom và xử lý đúng quy trình, chúng trở thành "mồi lửa" cho một thói quen tiện đâu đốt đó của một bộ phận người dân.

​Tại các khu vực giáp ranh, nơi quản lý còn lỏng lẻo, tình trạng này càng trở nên nhức nhối. Những bãi rác tự phát mọc lên như nấm sau mưa. Khi rác đầy, người ta lại châm lửa đốt để... lấy chỗ đổ tiếp. Mùi khét lẹt của nhựa cháy, mùi hôi thối của rác hữu cơ phân hủy quyện vào nhau, tạo thành một thứ không khí ngột ngạt, bao trùm lên xóm làng yên bình. Những cột khói đen đặc quánh không chỉ làm giảm tầm nhìn của người tham gia giao thông mà còn mang theo vô số chất độc hại phát tán vào không khí.

Các chuyên gia môi trường cảnh báo, việc đốt rác thải tự do ở nhiệt độ thấp, không có hệ thống kiểm soát khí thải sẽ sản sinh ra hàng loạt chất độc hại

Điều đáng lo ngại nhất là việc đốt rác tự phát dường như đã ăn sâu vào tiềm thức của nhiều người dân như một giải pháp "nhanh - gọn - nhẹ" để xử lý rác thải. Họ quan niệm đơn giản rằng: "Đốt là sạch", "Đốt cho gọn nhà, sạch ngõ". Tuy nhiên, cái "sạch" trước mắt ấy lại đang đánh đổi bằng chính sức khỏe của họ và cộng đồng về lâu dài.

Các chuyên gia môi trường cảnh báo, việc đốt rác thải tự do ở nhiệt độ thấp, không có hệ thống kiểm soát khí thải sẽ sản sinh ra hàng loạt chất độc hại. Nguy hiểm nhất là Dioxin và Furan - những chất cực độc được sinh ra khi đốt nhựa và nilon. Ngoài ra còn có bụi mịn PM2.5, khí CO, SO2...

​Những chất độc này khi xâm nhập vào cơ thể con người sẽ tích tụ lâu dài, gây ra các bệnh lý nghiêm trọng về đường hô hấp, tim mạch, kích ứng da, mắt và đặc biệt là làm tăng nguy cơ ung thư. Trẻ em và người già là những đối tượng chịu tổn thương nặng nề nhất. Nghịch lý thay, trong khi chúng ta đang bỏ ra hàng tỷ đồng để mua bảo hiểm, chăm sóc sức khỏe, thì chính hành động đốt rác hàng ngày lại đang âm thầm hủy hoại "lá phổi" của cả cộng đồng.

​Đi ngược lại nỗ lực xây dựng Nông thôn mới

​Hà Nội đang dồn lực xây dựng Nông thôn mới nâng cao và kiểu mẫu, với mục tiêu cốt lõi là nâng cao chất lượng sống cho người dân. Tiêu chí về môi trường luôn được đặt ở vị trí quan trọng. Thế nhưng, nạn đốt rác tự phát đang là một "điểm trừ" lớn, kéo lùi những thành quả mà thành phố và các địa phương đã dày công vun đắp.

​Thật khó để gọi là "văn minh", "hiện đại" khi những con đường bê tông khang trang, những ngôi nhà cao tầng lại bị bao phủ bởi khói bụi rác thải. Việc đốt rác bừa bãi không chỉ làm mất mỹ quan đô thị, gây ô nhiễm đất và nguồn nước ngầm (do tro xỉ độc hại thẩm thấu) mà còn thể hiện sự thiếu ý thức trách nhiệm công dân đối với môi trường chung.

​Hành vi này cũng đang thách thức sự nghiêm minh của pháp luật. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Nghị định 45/2022/NĐ-CP đã quy định rất rõ các mức xử phạt đối với hành vi đốt rác thải trái quy định. Tuy nhiên, việc thực thi tại cấp cơ sở vẫn còn gặp nhiều khó khăn do tâm lý "làng xã", nể nang, hoặc khó bắt quả tang người vi phạm.

Để trả lại bầu không khí trong lành cho ngoại thành Hà Nội, đã đến lúc cần một cuộc "cách mạng" thực sự trong tư duy và hành động, thay vì những lời kêu gọi chung chung.

Để trả lại bầu không khí trong lành cho ngoại thành Hà Nội, đã đến lúc cần một cuộc "cách mạng" thực sự trong tư duy và hành động, thay vì những lời kêu gọi chung chung.

Thứ nhất, hoàn thiện hạ tầng thu gom, chính quyền các địa phương cần rà soát lại năng lực thu gom, vận chuyển rác thải trên địa bàn. Phải đảm bảo rác được thu gom triệt để, đúng giờ, tần suất hợp lý, không để rác tồn đọng gây bức xúc cho người dân. Các điểm tập kết rác phải được quy hoạch khoa học, có che chắn, đảm bảo vệ sinh.

​Thứ hai, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và xử phạt nghiêm các hành vi đốt rác trộm. Việc lắp đặt camera giám sát tại các "điểm đen" về rác thải là giải pháp cần thiết để có căn cứ xử lý "nguội", tạo tính răn đe. Chính quyền cấp xã, phường cần phát huy vai trò quản lý nhà nước, không được buông lỏng hay làm ngơ trước sai phạm.

​Thứ ba, cần thay đổi nhận thức từ gốc. Công tác tuyên truyền cần đi vào thực chất hơn. Thay vì chỉ nói "cấm đốt", cần hướng dẫn người dân "làm thế nào cho đúng". Việc nhân rộng các mô hình phân loại rác tại nguồn, ủ rác hữu cơ thành phân bón, thu gom rác tái chế đổi quà... cần được đẩy mạnh. Khi rác được coi là tài nguyên, người dân sẽ không còn muốn đốt bỏ.

​Cuối cùng, cần phát huy vai trò của các tổ chức đoàn thể, tổ dân phố trong việc giám sát và nhắc nhở lẫn nhau. Xây dựng văn hóa "nói không với đốt rác" trong hương ước, quy ước của làng xã.

Vấn nạn đốt rác tự phát tại ngoại thành Hà Nội không phải là câu chuyện không thể giải quyết, nhưng nó đòi hỏi sự kiên trì và quyết liệt. Đó là cuộc chiến với những thói quen cũ kỹ, lạc hậu để hướng tới một nếp sống văn minh hơn.

​Mỗi người dân Thủ đô cần nhận thức rõ: Bảo vệ môi trường không phải là chuyện của riêng ai và cũng không phải là chuyện "trên trời dưới biển", mà bắt đầu từ chính việc ngưng tay châm lửa vào đống rác trước nhà. Chỉ khi nào những cột khói đen ngừng bốc lên, khi đó bức tranh Nông thôn mới của Hà Nội mới thực sự trọn vẹn màu xanh của sự an lành và phát triển bền vững.

Ngọc Diệp