Mức sinh thấp ở Việt Nam đặt ra thách thức lớn cho phát triển

Hệ quả của mức sinh thấp

Ông Phạm Vũ Hoàng, Phó Cục trưởng Cục Dân số nhấn mạnh: Hiện nay, mức sinh đang có xu hướng giảm thấp dưới mức sinh thay thế, giảm nhanh từ 2,11 con/phụ nữ (2021) xuống 2,01 con/phụ nữ (2022), 1,96 con/phụ nữ (2023) và ở mức 1,91 con/phụ nữ (2024), mức thấp nhất trong lịch sử và được dự báo sẽ tiếp tục giảm trong các năm tiếp theo.

Xu hướng giảm sinh đang lan rộng trên phạm vi toàn quốc, ngay tại những nơi đã duy trì mức sinh cao trong nhiều năm như khu vực nông thôn, vùng Trung du miền núi phía Bắc, Tây Nguyên; mức sinh xuống thấp và rất thấp ở đô thị, nơi có điều kiện kinh tế - xã hội phát triển, đô thị hóa cao.

Ảnh minh họa

Cụ thể, 2/6 vùng kinh tế - xã hội có mức sinh thấp dưới mức sinh thay thế là Đông Nam Bộ (1,48 con/phụ nữ) và Đồng bằng sông Cửu Long (1,62 con/phụ nữ) và 2/6 vùng mức sinh có mức sinh cao trên mức sinh thay thế là Trung du miền núi phía Bắc (2,34 con/phụ nữ) và Tây Nguyên (2,24 con/phụ nữ).

Ngoài ra, có 24 tỉnh/TP có mức sinh thấp dưới 2,0 con/phụ nữ, hầu hết là những tỉnh nằm ở vùng kinh tế trọng điểm khu vực phía Nam, đô thị hóa cao, tăng trưởng kinh tế nhanh; 23 tỉnh/TP có mức sinh cao trên 2,20 con/phụ nữ và chỉ có 16 tỉnh/TP có mức sinh xung quanh mức sinh thay thế ở mức 2,0-2,20 con/phụ nữ.

Xét theo 34 tỉnh, thành phố sau sắp xếp, hiện chỉ có 6/34 tỉnh, thành phố đạt mức sinh thay thế (2,0-2,2 con/phụ nữ), tỉ lệ các tỉnh, thành phố đạt mức sinh thay thế hiện chỉ đạt 17%.

Trong điều kiện kinh tế tiếp tục tăng trưởng, đô thị hóa ngày càng nhanh, sự hội nhập quốc tế ngày càng sâu, rộng, xu hướng mức sinh xuống thấp sẽ càng được củng cố, lan rộng. Nếu mức sinh giảm thấp và kéo dài sẽ tác động trực tiếp, sâu sắc tới quy mô dân số, cơ cấu dân số và để lại nhiều hệ lụy như thiếu hụt lực lượng lao động, già hóa dân số nhanh và suy giảm quy mô dân số…

Cũng theo các chuyên gia, nguyên nhân của tình trạng này xuất phát từ nhiều yếu tố. Giới trẻ ngày nay ngày càng hình thành xu hướng “ba không”: không muốn ràng buộc, không muốn có trách nhiệm và ngày càng cá nhân hóa trong lối sống. Áp lực tài chính cũng là một rào cản lớn, khi chi phí nuôi dưỡng, giáo dục, y tế và sinh hoạt ngày càng cao khiến nhiều cặp vợ chồng do dự trong việc sinh thêm con. Những biến đổi về văn hóa, giá trị gia đình cũng góp phần làm suy giảm động lực duy trì mức sinh hợp lý.

Cần có chính sách và đề xuất khuyến khích sinh con

Điều này cho thấy công tác dân số không chỉ là vấn đề y tế, mà còn gắn chặt với sự ổn định xã hội, bảo đảm nguồn nhân lực và tương lai phát triển bền vững của đất nước.

Nếu trước đây chính sách dân số tập trung vào việc giảm sinh thì nay, tình trạng sinh ít con, kết hôn muộn và sự gia tăng các mô hình gia đình mới đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải điều chỉnh chính sách phù hợp, khuyến khích sinh con và bảo đảm cân bằng dân số trong tương lai.

Thực hiện Nghị quyết số 68/NQ-CP ngày 9/5/2024 của Chính phủ ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng chính sách xã hội, đáp ứng yêu cầu sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới, trong đó có giao nhiệm vụ cho Bộ Y tế xây dựng “Đề án sửa đổi, bổ sung Chương trình điều chỉnh mức sinh phù hợp các vùng đối tượng đến năm 2030 bảo đảm vững chắc mức sinh thay thế của quốc gia” với mục tiêu “Phấn đấu tăng mức sinh để đạt và duy trì mức sinh thay thế trên toàn quốc; đáp ứng yêu cầu về nguồn nhân lực, góp phần thực hiện thành công chiến lược dân số Việt Nam đến năm 2030, bảo đảm phát triển nhanh, bền vững đất nước.

Trước đó, ngày 24/9, Cục Dân số (Bộ Y tế) tổ chức Hội thảo tham vấn các chuyên gia, các nhà khoa học góp ý dự thảo hồ sơ Đề án sửa đổi, bổ sung Chương trình điều chỉnh mức sinh phù hợp các vùng, đối tượng đến năm 2030.

Các đại biểu tham dự Hội thảo đã thảo luận, cho ý kiến về các đề xuất nhiệm vụ, giải pháp đối với công tá lãnh đạo, chỉ đạo; công tác truyền thông và các chính sách khuyến khích, hỗ trợ người dân sinh con.

Lãnh đạo Sở Y tế Hà Nội tặng quà các trẻ em gái chăm ngoan, học giỏi. Ảnh minh họa

Trong đó, các gợi ý chính sách hỗ trợ về y tế, giáo dục, an sinh xã hội để khuyến khích, hỗ trợ cho người dân sinh con như cơ chế hỗ trợ tài chính như ưu đãi thuế, hỗ trợ tiền mặt hoặc hiện vật khi sinh con được xem là một trong những biện pháp trực tiếp và cần thiết.

Bên cạnh đó, việc thúc đẩy bình đẳng giới, khuyến khích nam giới tham gia nhiều hơn vào chăm sóc và nuôi dưỡng con, từ đó giảm bớt gánh nặng cho phụ nữ. Việc làm linh hoạt, chính sách nghỉ phép gia đình cùng các dịch vụ chăm sóc trẻ em toàn diện cũng được nhấn mạnh như những giải pháp cần thiết để hỗ trợ cha mẹ yên tâm sinh con.

Một yếu tố khác cũng cần được đề cập là hệ thống an sinh xã hội. Khi hệ thống an sinh xã hội vững chắc, người dân sẽ yên tâm hơn, không còn đặt nặng việc phụ thuộc vào con cái để bảo đảm cuộc sống khi về già.

Điều này đồng nghĩa với việc Nhà nước cần đầu tư đồng bộ vào giáo dục, y tế, đồng thời xây dựng các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi như mô hình nhà dưỡng lão bán trú, hệ thống y tế hỗ trợ người già.

Sự phối hợp giữa Nhà nước, các địa phương, tổ chức xã hội cùng với thay đổi nhận thức từ mỗi gia đình sẽ là chìa khóa để Việt Nam vượt qua thách thức dân số này.

Phương Thu