Phổ cập giáo dục đại học - xu hướng tất yếu trong kỷ nguyên số...

Nhu cầu tất yếu từ nền kinh tế số

Trong một buổi sáng tháng Tám, tại một giảng đường đại học ở ngoại thành Hà Nội, lớp học trực tuyến kết hợp trực tiếp (blended learning) vẫn diễn ra nhộn nhịp. Sinh viên có thể tham gia qua Zoom, tương tác qua nền tảng quản lý học tập, còn giảng viên thì vừa giảng bài trên bục vừa điều hành phòng thí nghiệm ảo.

Khung cảnh này phản ánh một xu thế toàn cầu: Giáo dục đại học không còn là đặc quyền mà đang dần trở thành “phổ cập” - một yêu cầu tất yếu trong kỷ nguyên số hóa và phát triển bền vững.

Sinh viên Đại học Quốc gia Hà Nội tra cứu tại Trung tâm Thông tin - Thư viện trường (Ảnh: VNU-LIC)

Nếu như vài thập kỷ trước, học đại học chỉ là giấc mơ xa vời đối với phần lớn thanh niên thì ngày nay, cánh cửa ấy ngày càng rộng mở. Sự phát triển của công nghệ số, nhu cầu nhân lực chất lượng cao và áp lực cạnh tranh toàn cầu đã khiến giáo dục đại học trở thành nhu cầu thiết yếu.

Theo UNESCO (Global Education Monitoring Report, 2022): “Đại học ngày càng trở thành chìa khóa để tham gia nền kinh tế số và thúc đẩy phát triển bền vững”. Ở Việt Nam, quá trình này cũng đang diễn ra nhanh chóng: Tỷ lệ nhập học bậc đại học đã vượt trên 28% vào năm 2022 và tiếp tục tăng, dù vẫn còn thấp so với các nước OECD.

Khi nền kinh tế số phát triển, các ngành nghề truyền thống cũng phải thay đổi. Báo cáo Future of Jobs 2023 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo rằng: “85% công việc trong thập kỷ tới sẽ đòi hỏi kỹ năng bậc đại học hoặc tương đương”. Điều này đặt ra áp lực lớn cho các quốc gia, trong đó có Việt Nam, phải mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng giáo dục đại học.

Không chỉ vậy, theo Ngân hàng Thế giới:“Tỷ lệ người dân tiếp cận giáo dục đại học cao hơn có mối tương quan trực tiếp với năng suất lao động và tốc độ đổi mới sáng tạo của quốc gia”. Nghĩa là, phổ cập đại học không chỉ vì nhu cầu học tập, mà còn là nền tảng cho sự thịnh vượng.

Thách thức trên con đường phổ cập

Việt Nam đã có nhiều bước đi rõ ràng khi Nghị quyết 29-NQ/TƯ về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nhấn mạnh: “Phát triển giáo dục đại học gắn với nhu cầu xã hội, đào tạo nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”.

Sinh viên ngành Công nghệ - thông tin, Trường Đại học Thành Đô tại phòng thực hành

Gần đây hơn, Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2045 do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành đã xác định: “Phổ cập giáo dục đại học là mục tiêu dài hạn, gắn với tiến trình chuyển đổi số quốc gia và sự hội nhập quốc tế”. Những văn bản này cho thấy quyết tâm đưa giáo dục đại học thành “chuẩn phổ thông mới” của xã hội tri thức.

Tuy nhiên, phổ cập đại học ở Việt Nam không đơn giản. Các trường vẫn phải đối diện với thách thức. Chất lượng đào tạo, dù mở rộng quy mô nhưng phải giữ vững chuẩn đầu ra.

Về cơ sở hạ tầng và công nghệ, nhiều trường ở địa phương chưa đủ điều kiện cho giảng dạy số hóa. Bên cạnh đó, sự chênh lệch vùng miền tương đối lớn, khi cơ hội tiếp cận đại học còn hạn chế đối với học sinh nghèo, vùng sâu vùng xa.

Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đại học năm 2023, tỷ lệ sinh viên đại học đến từ nhóm hộ nghèo vẫn chỉ chiếm dưới 10%, cho thấy sự bất bình đẳng trong cơ hội tiếp cận.

Dẫu vậy, cũng có nhiều tín hiệu tích cực. Một số trường đại học ở Việt Nam đã mạnh dạn triển khai mô hình đào tạo kết hợp (blended learning), chương trình liên kết quốc tế và học liệu mở (OER). Những bước đi này không chỉ giúp giảm chi phí đào tạo, mà còn đưa tri thức đến gần hơn với đông đảo người học.

Thực tế, UNESCO cũng khuyến nghị các quốc gia nên phát triển hệ sinh thái học tập mở, trong đó giáo dục đại học trở thành một phần trong vòng đời học tập suốt đời, thay vì chỉ giới hạn trong 4 năm trên ghế giảng đường.

Có thể nói, phổ cập giáo dục đại học không còn là câu hỏi “nên hay không”, mà là con đường tất yếu để Việt Nam hội nhập và phát triển trong thời đại số. Như một giảng viên lâu năm tại Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ: “Nếu như phổ cập tiểu học và trung học đã tạo ra nền tảng dân trí thì phổ cập đại học chính là động lực để bứt phá, đưa Việt Nam tiến nhanh hơn trong cuộc đua kinh tế tri thức”.

Trong bức tranh toàn cầu hóa và số hóa, việc một quốc gia có lực lượng lao động trình độ đại học phổ biến sẽ quyết định khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Với những chính sách hiện nay, cùng quyết tâm đổi mới, Việt Nam đang đi đúng hướng để biến giấc mơ phổ cập đại học thành hiện thực.

Trí Nhân