Xử lý phụ phẩm nông nghiệp giảm phát thải khí mê-tan

Biến phụ phẩm thành tài nguyên

Tổng lượng phế, phụ phẩm trong nông nghiệp của Việt Nam vào năm 2022 ước tính gần 160 triệu tấn. Lượng phế, phụ phẩm sau thu hoạch cây trồng trên đồng ruộng khoảng 90 triệu tấn (chiếm 56,2%).

Trong đó, phụ phẩm trồng trọt sau thu hoạch từ rơm lúa chiếm khối lượng lớn (42,8 triệu tấn), thân cây bắp (10 triệu tấn), rau và quả (3,6 triệu tấn), thân cây mì (3,1 triệu tấn), trái giả đào lộn hột (3,1 triệu tấn) và các loại khác (6,1 triệu tấn). Trong đó có tới 61% là hữu cơ có thể tái chế được, chứa đựng lượng dinh dưỡng rất tốt, có thể hoàn trả, cải tạo bồi dưỡng lại cho đất.

Nông dân tỉnh An Giang giới thiệu mô hình ủ rơm với urê để nuôi bò vừa mang lại giá trị kinh tế vừa giảm phát thải khí nhà kính

Theo nhiều chuyên gia, phụ phẩm nông nghiệp là “mỏ vàng” của ngành nông nghiệp, bởi nếu biết tận dụng và xử lý thành nguồn tài nguyên tái tạo sẽ mang lại giá trị cao, đồng thời góp phần bảo vệ môi trường và giảm phát thải khí nhà kính.

Tuy nhiên, nhiều phụ phẩm nông nghiệp bị đốt bỏ, xả thải hoặc để phân hủy tự nhiên - những hoạt động gây phát sinh đáng kể khí mê-tan, đồng thời làm lãng phí nguồn tài nguyên hữu cơ quý giá.

Ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết: Mỗi năm, Việt Nam phát sinh khoảng 156 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp gồm rơm rạ, vỏ trấu, bã mía, vỏ cà phê, chất thải chăn nuôi… nhưng chỉ khoảng 10-35% trong số này được tái chế, tái sử dụng; phần lớn bị bỏ phí hoặc gây ô nhiễm môi trường.

Kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp xanh

Ông Trần Mạnh Báo, Chủ tịch HĐQT ThaiBinh Seed cho biết, rơm rạ có thể tận dụng làm thức ăn gia súc, phân compost, viên nén sinh khối; vỏ trấu dùng sản xuất than hoạt tính, vật liệu cách nhiệt; nước gạo, nước thải từ chế biến có thể xử lý thành dinh dưỡng nuôi cá, hoặc làm men vi sinh. Đáng chú ý, cám gạo còn là nguyên liệu đầu vào trong sản xuất mỹ phẩm.

Hiện nay, nhiều doanh nghiệp đã chủ động triển khai mô hình kinh tế tuần hoàn. ThaiBinh Seed dùng trấu làm chất đốt, cám phục vụ ngành chăn nuôi, rơm để trồng nấm và sản xuất phân bón hữu cơ. Một số đơn vị đã xuất khẩu rơm sang Hàn Quốc.

Tại An Giang, mô hình tận dụng rơm rạ làm giá thể trồng nấm rơm sau thu hoạch được nhân rộng tại nhiều xã trên địa bàn, giúp nông dân tăng thu nhập 5-7 triệu đồng/ha, đồng thời giảm phát thải khí mê-tan. Các mô hình này đang được xem là giải pháp “hai trong một”: vừa xử lý chất thải, vừa gia tăng giá trị sản xuất nông nghiệp.

Không chỉ có phụ phẩm trồng lúa, phụ phẩm từ chăn nuôi và cây công nghiệp cũng mang lại tiềm năng tái sử dụng lớn.

Tây Nguyên là vùng sản xuất cà phê lớn nhất Việt Nam, đóng góp hơn 90% sản lượng cà phê của cả nước và là một trong những trung tâm cà phê hàng đầu thế giới. Bên cạnh giá trị kinh tế, hoạt động sản xuất cà phê tại khu vực này cũng liên quan đến lượng phát thải khí nhà kính đáng kể.

Chưa kể đến lượng phụ phẩm từ sản xuất cà phê khi được chôn lấp ngoài môi trường cũng tạo ra lượng phát thải khí mê-tan rất lớn. Do đó, tại nhiều tỉnh của khu vực Tây Nguyên, với lượng vỏ cà phê, bã mía, thân tiêu và lá điều khô lên đến hàng trăm nghìn tấn mỗi năm thay vì đốt bỏ, nhiều hợp tác xã đã chuyển sang ủ phân vi sinh và sản xuất phân compost, giảm phát thải khí mê-tan.

Trung tâm Thông tin – Ứng dụng Khoa học và Công nghệ (Sở Khoa học và Công nghệ Đắk Lắk) mở các lớp tập huấn “Quy trình xử lý chất thải chăn nuôi heo, bò thành phân bón hữu cơ bằng chế phẩm vi sinh PYMIC” cho người nông dân

Tại Đắk Lắk, các mô hình sử dụng chế phẩm EM, Trichoderma, Bacillus subtilis để xử lý chất thải chăn nuôi đã được triển khai tại nhiều trang trại, góp phần giảm luọng khí mê-tan phát sinh từ hầm biogas và tiết kiệm chi phí mua phân bón hóa học.

Tuy nhiên, việc xử lý phụ phẩm quy mô lớn vẫn đối mặt với nhiều thách thức như thiếu vốn đầu tư, thiếu công nghệ ủ sinh học tiên tiến, và hạn chế về nhận thức của người dân. Ở nhiều vùng đồng bằng, tập quán đốt rơm rạ sau thu hoạch vẫn phổ biến do nông dân muốn dọn ruộng nhanh, dù đã có các khuyến cáo môi trường.

Dù nhiều sáng kiến xuất hiện, ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhận định hoạt động kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp vẫn còn manh mún, thiếu liên kết chuỗi và chưa hình thành thị trường rõ nét. Một số đề án lớn như “Một triệu ha lúa phát thải thấp” cũng gặp vướng mắc về dữ liệu đầu vào, ví dụ thiếu số liệu thực tế về lượng trấu, rơm rạ thu hoạch được trên mỗi ha, gây khó khăn trong xây dựng quy trình.

Việc coi phụ phẩm là tài nguyên, không phải rác thải, chính là chìa khóa mở ra mô hình kinh tế tuần hoàn nông nghiệp xanh. Khi mọi khâu trong chuỗi sản xuất được tận dụng từ hạt giống, nước tưới, phân bón đến phụ phẩm sau thu hoạch sẽ hình thành hệ sinh thái nông nghiệp bền vững, giảm tối đa phát thải khí nhà kính.

Phương Thu