AI không thể thay thế mà sáng tạo cùng giáo viên

ThS Lê Vũ, Giám đốc Trung tâm Học liệu và Truyền thông, trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật (Đại học Đà Nẵng) trong một buổi chia sẻ, tập huấn về trí tuệ nhân tạo

Trí tuệ nhân tạo (AI), đang mang đến những thay đổi sâu rộng trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội. Giáo dục và đào tạo là một trong lĩnh vực chịu ảnh hưởng trực tiếp và mạnh mẽ nhất.

Người thầy trong thời đại AI

Theo đó, Nghị quyết số 57 NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đã xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là “đột phá quan trọng hàng đầu” nhằm đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới.

Nghị quyết 57 khẳng định rõ: “Giáo viên là nhân tố quyết định chất lượng giáo dục; xây dựng đội ngũ nhà giáo đủ phẩm chất, năng lực và uy tín, đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo”. Đây không chỉ là sự ghi nhận, mà còn là lời cam kết mạnh mẽ, mọi cải cách, đổi mới đều phải bắt đầu từ người thầy.

AI hiện nay đóng vai trò như một “trợ lý sáng tạo” đắc lực đối với giáo viên và học sinh, sinh viên

Trên cơ sở đó, Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 tiếp tục nhấn mạnh đột phá trong phát triển giáo dục và đào tạo, trong đó giáo dục đại học giữ vai trò trung tâm trong đào tạo nhân lực chất lượng cao, gắn với nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Đây là cơ sở để giáo dục đại học mạnh dạn triển khai ứng dụng AI trong quản trị, đào tạo và nghiên cứu.

Nhiều trường đại học, đặc biệt là tại các đô thị lớn và một số địa phương đi đầu về chuyển đổi số như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, TP Huế… đã triển khai thử nghiệm các ứng dụng AI trong việc hỗ trợ giảng dạy. Các nề n tảng ứng dụng AI giúp giảng viên soạn giáo án, ra đề kiểm tra, chấm điểm tự động…

Hơn 24 năm gắn bó với sự nghiệp “trồng người” ThS Lê Vũ Giám đốc Trung tâm Học liệu và Truyền thông, giảng viên khoa Công nghệ số, trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật - Đại học Đà Nẵng với chiếc laptop đã mòn phím kiên trì viết nên hành trình chuyển đổi số không chỉ của riêng mình.

Theo ThS Lê Vũ , AI hiện nay đóng vai trò như một “trợ lý sáng tạo” đắc lực. Trong quy trình thiết kế bài giảng, thầy Vũ thường sử dụng AI để “brainstorming” (động não).

“Thay vì bắt đầu với một trang giấy trắng, tôi dùng AI để phác thảo nhanh các đề cương, dàn ý, gợi ý các góc nhìn đa chiều, phản biện, phát hiện trùng lặp hoặc tóm tắt các tài liệu học thuật phức tạp.

Về mặt hình ảnh, các công cụ AI tạo sinh giúp tôi minh họa các khái niệm trừu tượng, biến những dữ liệu khô khan thành các biểu đồ, infographic trực quan, sinh động mà trước đây phải mất hàng giờ, thậm chí cần đến kỹ năng thiết kế chuyên nghiệp mới làm được.

Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật (Đại học Đà Nẵng) phối hợp với doanh nghiệp tổ chức Seminar “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công nghiệp bán dẫn”

Tuy nhiên, ranh giới giữa “sử dụng hiệu quả” và “lạm dụng cẩu thả” là rất mong manh. Để tránh rơi vào phụ thuộc AI, tôi cho rằng cả giảng viên và sinh viên cần tuân thủ nguyên tắc “AI là công cụ hỗ trợ, con người là chủ thể tư duy và chịu trách nhiệm”, thầy Vũ bày tỏ.

Để giảng viên và ngay cả sinh viên tránh lạm dụng cẩu thả công cụ này, đặc biệt giảm tính sáng tạo, quá phụ thuộc vào công cụ AI. Thứ nhất, phải có tư duy phản biện, tuyệt đối không bao giờ sao chép nguyên văn câu trả lời của AI mà không qua kiểm chứng và biên tập. Người dùng phải là người thẩm định, chịu trách nhiệm cuối cùng về độ chính xác và tính phù hợp của thông tin.

Bên cạnh đó, xem AI là điểm khởi đầu, không phải điểm kết thúc, AI có thể đưa ra một bản nháp tốt, nhưng chính trải nghiệm, cảm xúc và tư duy độc lập của con người mới là “hồn” trong sản phẩm cuối cùng.

“Nếu bài làm của sinh viên chỉ dừng lại ở mức AI tạo ra, đó là sự sao chép. Nhưng nếu các em dùng tư duy của mình yêu cầu AI thu thập dữ liệu, tìm kiếm, lọc thông tin, thì sẽ tiết kiệm nhiều thời gian; từ đó các em có nhiều thời gian hơn để phân tích sâu và đưa ra giải pháp mới, thì đó chính là sự cộng hưởng sáng tạo”, thầy Vũ nói.

Người truyền cảm hứng và “kiến trúc sư” nhân cách

Chúng ta không thể phủ nhận AI đang đảm nhiệm hiệu quả nhiều nhiệm vụ từng thuộc về giáo viên. Từ bài giảng trực tuyến, video giáo dục và các nền tảng học tập điện tử có thể truyền đạt kiến thức cơ bản một cách nhanh chóng, rõ ràng và lặp lại không giới hạn.

Bên cạnh đó, AI còn hỗ trợ cá nhân hóa quá trình học, phân tích tốc độ tiếp thu, nhận diện lỗi lặp lại và điều chỉnh bài tập phù hợp với từng học sinh, điều mà giáo viên rất khó thực hiện khi đứng trước lớp hàng chục học sinh. Công nghệ chấm điểm tự động cũng mang lại đánh giá định lượng nhanh, khách quan cho các dạng bài trắc nghiệm.

Từ bài giảng trực tuyến, video giáo dục và các nền tảng học tập điện tử có thể truyền đạt kiến thức cơ bản một cách nhanh chóng

Giáo viên trường mầm non Anh Đào (phường Hòa Cường) tập huấn chuyển đổi số, ứng dụng AI trong giảng dạy

Do đó, câu hỏi đặt ra không phải là “AI có thay thế được người thầy hay không?” mà là “người thầy đứng ở đâu trong thời đại trí tuệ nhân tạo?”. Thực tiễn cho thấy, AI chỉ là công cụ hỗ trợ, người thầy vẫn là trung tâm của quá trình giáo dục, là chủ thể kiến tạo tương lai con người Việt Nam.

Theo thầy Vũ, giáo dục không chỉ là nhồi nhét kiến thức, giáo dục là truyền cảm hứng, là thấu cảm, là định hướng nhân cách và khơi dậy khát vọng, niềm tin. AI có thể trả lời chính xác “1+1 bằng mấy” hay giải một bài toán phức tạp trong tích tắc, nhưng AI không thể nhìn vào mắt một sinh viên đang buồn chán để động viên, không thể dạy các em về lòng trắc ẩn hay sự hy sinh, tận tâm…

AI có thể xử lý dữ liệu nhanh, mô phỏng tình huống hiệu quả, nhưng không thể thay thế tính nhân văn, bản lĩnh sư phạm, tầm nhìn giáo dục của người thầy. AI không biết yêu thương học trò, không biết truyền cảm hứng, không biết dìu dắt người trẻ trên hành trình trưởng thành.

Cùng với đó, AI không đủ khả năng cảm nhận sự bối rối, e dè, mặc cảm của học sinh; AI càng không thể bồi dưỡng lý tưởng yêu nước, đạo đức con người, sự tử tế… những điều làm nên giá trị bền vững của giáo dục Việt Nam.

Ngoài ra, khi tri thức bùng nổ, AI có thể trả lời hầu hết câu hỏi, tuy nhiên học sinh cần là khả năng phân tích, chọn lọc, tư duy độc lập và phản biện. Chính người thầy là người rèn luyện các phẩm chất đó. Không một mô hình thuật toán nào có thể “nuôi dưỡng tư duy”, chỉ có con người mới làm được.

Vì vậy, vai trò của giảng viên sẽ không mất đi mà sẽ chuyển dịch, từ vị thế “người sở hữu kiến thức”, giảng viên sẽ trở thành người kiến tạo môi trường học tập, người dẫn dắt và huấn luyện.

Người thầy trong tương lai sẽ dùng AI để giải phóng mình khỏi những công việc lặp lại, để dành trọn vẹn thời gian và tâm sức cho việc kết nối con người với con người, có nhiều thời gian để chăm lo cho học sinh và cá nhân hoá học sinh, cũng như tạo nội dung phù hợp với thế mạnh của mỗi em. Giáo dục không chỉ là truyền đạt kiến thức, mà còn là cảm xúc, niềm tin và nhân cách.

Theo Ths Lê Vũ, AI chỉ là công cụ hỗ trợ, người thầy vẫn là trung tâm của quá trình giáo dục, nuôi dưỡng và phát huy khả năng sáng tạo, định hình nhân cách cho học sinh, sinh viên

Từ thực tiễn công tác ở cơ sở, thầy Vũ đề xuất phương pháp tiếp cận khác biệt giúp giảng viên và học sinh, sinh viên nuôi dưỡng và phát huy khả năng sáng tạo, vừa không bị tụt hậu trước sự phát triển của công nghệ, vừa biết cách sử dụng AI một cách có trách nhiệm.

Cụ thể, phương pháp tiếp cận “Đồng sáng tạo cùng AI” (Co-creation with AI) dựa trên Tư duy thiết kế (Design Thinking). Thay vì cấm đoán hay thả nổi, nhà trường nên đưa AI vào chương trình học như một môn học bắt buộc theo từng cấp học (Nghị quyết số 71-NQ/TW đã đề ra).

Trong đó, thay đổi cách đánh giá, chuyển từ các bài kiểm tra ghi nhớ kiến thức (AI đã làm quá tốt) sang các bài tập giải quyết vấn đề thực tế, nghiên cứu, phản biện, vấn đáp. Khi đó, AI chỉ là công cụ hỗ trợ, còn năng lực, tư duy và cách trình bày của sinh viên mới là thước đo.

Đồng thời, dạy cách “ra lệnh”, sáng tạo trong thời đại AI không chỉ là tìm ra câu trả lời, mà là biết cách đặt câu hỏi đúng; cách đặt câu hỏi quan trọng hơn cách tìm câu trả lời, giảng viên cần dạy sinh viên kỹ năng tư duy phản biện để biết cách điều khiển AI phục vụ mục đích của mình, thay vì để AI dẫn dắt.

Đặc biệt, nhấn mạnh đạo đức công nghệ, cần giáo dục cho sinh viên hiểu rằng trách nhiệm cuối cùng thuộc về con người. Một bác sĩ dùng AI chẩn đoán bệnh vẫn phải chịu trách nhiệm về sinh mạng bệnh nhân; một kỹ sư dùng AI thiết kế cầu vẫn phải chịu trách nhiệm về độ an toàn. Ý thức trách nhiệm chính là “chiếc phanh” an toàn nhất để công nghệ không bị lạm dụng.

Một nền giáo dục vững mạnh không thể chỉ dựa vào công cụ, mà phải dựa vào người thầy - những người gieo mầm tri thức, truyền cảm hứng và bồi dưỡng đạo đức cho học trò. Nếu đánh mất yếu tố này, bất kỳ tiến bộ công nghệ nào cũng chỉ khiến con người thêm lạc lối. Giáo dục thời AI vì thế không phải là cuộc đua giữa con người và máy móc, mà là hành trình tìm lại chiều sâu nhân văn trong tri thức.

Đoàn Minh