Bài 2: Vì sao học sinh tiểu học cần học cách tự học?

Không còn chuyện “học gì thi nấy”

Năm 2025, lần đầu tiên kỳ thi tốt nghiệp THPT diễn ra theo chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Điểm mới của kỳ thi không chỉ ở cách thức tổ chức với số môn thi giảm bớt, thí sinh được chủ động lựa chọn môn thi mà còn ở cách thức ra đề thi.

Với môn Ngữ văn, đề thi khiến không ít thí sinh ngỡ ngàng xen lẫn thích thú khi phần nghị luận đề cập đến "vùng trời quê hương nào cũng là bầu trời Tổ quốc", giữa bối cảnh đất nước nhiều thay đổi lớn lao, sau đoạn văn bản “Những vùng trời khác nhau” của nhà văn Nguyễn Minh Châu. Đây là ngữ liệu không hề có trong sách giáo khoa.

Theo nhận xét của TS Trịnh Thu Tuyết - cựu giáo viên trường THPT chuyên Chu Văn An, đề thi môn Ngữ văn đã có những thay đổi cơ bản theo định hướng tiếp cận năng lực học sinh; bảo đảm đúng quy định về cấu trúc, định dạng đề thi tốt nghiệp THPT từ năm 2025.

“Từ cấu trúc đề, nội dung ngữ liệu tới những cách đặt vấn đề cho thấy những nỗ lực đổi mới, đem lại nhiều hứng thú, thách thức và cơ hội cho các thí sinh ham hiểu biết, khám phá, có tư duy và kiến giải độc lập về các vấn đề trong văn chương cũng như cuộc sống xã hội. Hơn thế nữa, ngữ liệu đẹp xuất hiện trong đề dần tiếp cận năng lực học sinh, góp phần hình thành những năng lực và phẩm chất cần thiết của các thế hệ người Việt Nam trong tương lai", TS Trịnh Thu Tuyết chia sẻ.

Điều đáng nói, không chỉ có môn Ngữ văn mà ở tất cả các môn thi, đề thi không chỉ kiểm tra kiến thức trong sách giáo khoa mà mở rộng khả năng vận dụng, liên hệ thực tế. Điều này đồng nghĩa, học sinh không thể chỉ dựa vào “học thuộc” hay “ôn tủ” để đạt kết quả cao.

Điều đó được minh chứng bằng kết quả của kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay khi nhiều trường học, nhiều học sinh vẫn chưa kịp bắt nhịp với đổi thay, định hướng của chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, có tới 777 thí sinh bị điểm liệt môn Toán. Không có thí sinh nào đạt điểm 10 cả 2 môn Toán và Ngữ văn. Trước đó, khi vừa kết thúc các môn thi, theo ghi nhận của phóng viên tại các điểm thi, độ khó của môn Toán, Tiếng Anh khiến nhiều thí sinh bật khóc. Trao đổi về nội dung này, ông Nguyễn Ngọc Hà - Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết: Đề thi tốt nghiệp THPT năm nay có cấu trúc và định dạng thay đổi hoàn toàn so với các năm trước, đặc biệt là với môn Ngoại ngữ.

Đề thi bước đầu đặt vấn đề đánh giá năng lực học sinh lên hàng đầu. Đối với học sinh, đây là điểm mới, sự thay đổi trong nhiều năm thực hiện chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Với các em, nếu có sự quen thuộc, chuẩn bị kỹ lưỡng thì sẽ cảm nhận được.

Thực tế đó làm nổi bật vai trò của kỹ năng tự học - khả năng tự tìm tòi, xử lý thông tin và biến tri thức thành hiểu biết của bản thân. Nếu không rèn luyện từ sớm, đến khi bước vào bậc trung học phổ thông, thậm chí đại học, học sinh sẽ gặp khó khăn trong việc thích ứng với cách học mới.

Cô và trò trường Tiểu học Thăng Long, Hà Nội

Vì sao phải “dạy” cách tự học ngay từ tiểu học?

Theo cô Nguyễn Thị Thanh Bình - giáo viên lớp 2, trường Tiểu học Văn Yên, phường Hà Đông, Hà Nội, năng lực tự học không tự nhiên có mà cần được rèn luyện có phương pháp. Ở bậc tiểu học, học sinh bắt đầu hình thành thói quen học tập, là “giai đoạn vàng” để gieo mầm ý thức và kỹ năng tự học.

“Nếu chỉ chú trọng truyền thụ kiến thức mà không dạy cách học, học sinh sẽ bị động. Ngược lại, khi được hướng dẫn cách đọc sách, ghi chép, đặt câu hỏi, tìm lời giải, các em sẽ chủ động hơn và hứng thú hơn với việc học”, cô Bình nói.

Là giáo viên có nhiều năm kinh nghiệm giảng dạy lớp 2, cô Bình có không ít “bí kíp” rèn khả năng tự học cho học sinh. Trong đó, theo cô, yếu tố đầu tiên cần chú trọng là tạo nếp học khi ở trường cũng như ở nhà.

“Nhiều năm nay, tôi duy trì thói quen làm phiếu giao nhiệm vụ đầu tuần cho học sinh. Nhiệm vụ phải rõ ràng, cụ thể, vừa sức với từng đối tượng học sinh. Quan trọng hơn, mỗi nhiệm vụ cô giao đều được kiểm tra đánh giá. Tôi thường xuyên kiểm tra việc hoàn thành phiếu giao việc của học sinh, chấm, chữa và có lưu ý, nhắc nhở đồng thời phối hợp chặt chẽ với phụ huynh trong việc rèn giũa ý thức tự học ở nhà của con”, cô Thanh Bình chia sẻ.

Song song với giao nhiệm vụ và kiểm tra, đánh giá, theo cô Bình, giáo viên cần khích lệ, tạo động lực cho học sinh bằng cách cho các con mục tiêu cần phấn đấu, hoàn thành. Kho học sinh hoàn thành nhiệm vụ, giáo viên khen thưởng, tuyên dương với học sinh làm tốt, nhắc nhở, hướng dẫn học sinh thực hiện đúng, đủ yêu cầu.

Chuyên gia tâm lý giáo dục Phạm Thị Nhàn nhận định: “Tự học là một năng lực cốt lõi mà chương trình giáo dục phổ thông 2018 hướng tới. Việc dạy kỹ năng này từ tiểu học giúp học sinh biết cách quản lý thời gian, xây dựng kế hoạch học tập, tìm kiếm thông tin và giải quyết vấn đề. Đây là hành trang quan trọng để thích ứng với những đổi thay nhanh chóng của xã hội”.

Nhấn mạnh đến tính cần thiết của việc trau dồi năng lực tự học cho học sinh ngay từ bậc tiểu học, cô giáo Nguyễn Thị Hiền - giáo viên lớp 4, trường Tiểu học ở xã Mỹ Đức, Hà Nội chia sẻ, nếu như cách đây vài năm, bài kiểm tra thường chỉ xoay quanh những gì có trong sách thì nay, với Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, yêu cầu đã khác: học sinh phải tự tìm hiểu, phân tích và trình bày. Không còn kiểu học gì thi nấy. Các em phải biết tự học, tự tìm tài liệu và vận dụng kiến thức.

Theo cô Hiền, thay vì “học thuộc” nguyên văn, học sinh giờ phải đặt câu hỏi, tìm hiểu thông tin, so sánh và lựa chọn dữ liệu phù hợp. Có em về nhà hỏi bố mẹ, có em lên thư viện trường, có em tra cứu mạng… Mỗi cách tìm câu trả lời đều giúp các em ghi nhớ lâu hơn.

Một điểm quan trọng là phương thức kiểm tra, đánh giá hiện nay đã mở rộng, ngoài bài viết, học sinh phải làm dự án, trình bày ý tưởng, hoặc giải quyết tình huống thực tế. Điều này đòi hỏi kiến thức vượt ra khỏi sách giáo khoa.

Tự học giúp trẻ thay đổi ra sao?

Sáng thứ Bảy, trong căn phòng nhỏ của gia đình ở phường Kiến Hưng, Hà Nội, Bảo An - học sinh lớp 4 đang chăm chú ngồi trước bàn học. Trên mặt bàn, không chỉ có sách giáo khoa, mà còn cả một cuốn sổ tay, vài tờ giấy ghi chú nhiều màu và chiếc máy tính bảng mở sẵn trang web tra cứu thông tin.

“Con đang tìm thêm thông tin về các loài cây ở Việt Nam để làm bài tập Khoa học. Cô không cho đáp án đâu, con phải tự tìm, tự ghi và tự làm bài thuyết trình”, Bảo An vừa nói vừa hí hoáy ghi chép.

Điều đáng nói, không chỉ với bài tập môn Khoa học, khả năng tự học và tìm hiểu thông tin giúp em hoàn thành tốt nhiều môn học, trang bị nhiều kỹ năng trong cuộc sống và có tư duy độc lập.

Em tự học tiếng Anh, thuyết trình bằng tiếng Trung “nhoay nhoáy” và tự tin tham gia tất cả các cuộc thi do nhà trường, tổ dân phố, các câu lạc bộ lớn nhỏ tổ chức. “Một cuốn sách mở ra. Một thế giới mở ra. Sách là bạn của ta. Em học được rất nhiều điều khi tự học, tự mày mò, khám phá các kiến thức mới mẻ. Với em, việc học không bao giờ là áp lực, ngược lại, mỗi thành công nho nhỏ là động lực cho em tiến lên phía trước. Mỗi người bạn mới được gặp lại giúp em mở mang và hiểu ra được nhiều điều”, Bảo An chia sẻ.

Nhìn Bảo An say sưa hoàn thiện slide thuyết trình, có thể thấy rõ một điều: Khi học sinh được trao cơ hội tự học, các em không chỉ làm tốt bài tập mà còn hình thành sự tự tin, khả năng tư duy và kỹ năng thích ứng - những hành trang quý giá cho tương lai. Trong bối cảnh giáo dục mới, tự học không chỉ là kỹ năng, mà là “chiếc chìa khóa vàng” để học sinh tiểu học mở cánh cửa tri thức và thành công.

(còn nữa)

Trí Nhân