Phát triển năng lực tự học cho học sinh tiểu học: Giáo dục theo một cách khác

Bài 1: Bậc Tiểu học - bước đi khởi đầu của phương pháp học

Tiểu học, lẽ ra phải là cánh cổng đầu tiên dẫn dắt những tâm hồn non nớt vào thế giới tri thức đầy màu sắc và kỳ diệu. Ở đó, các em học sinh sẽ học cách đặt câu hỏi, tìm kiếm câu trả lời và hơn hết là khám phá niềm vui bất tận của việc học. Thế nhưng, tại nhiều trường, nhiều gia đình, giai đoạn tiểu học lại trở thành một cuộc đua áp lực, một cuộc "đấu trí" cam go mà đích đến chỉ là những điểm số cao và những tấm bằng khen. Phải chăng chúng ta đã vô tình biến môi trường giáo dục khởi đầu này thành một nơi chỉ có "kiến thức" mà bỏ quên "phương pháp học"?

Nỗi lo từ những trang sách

Không khó để bắt gặp hình ảnh học sinh lớp 2, lớp 3 phải viết tả cây bàng với những câu văn như: Cây bàng cao to, tán lá xòe rộng, mùa hè lá xanh mát, mùa thu lá đỏ như ngọn lửa... Điều đáng nói là, ngay cả ở những trường không có cây bàng, học sinh vẫn viết những dòng tương tự như vậy, bởi các em không quan sát, không tự cảm nhận mà chỉ chép lại từ sách hoặc theo bài mẫu của cô giáo.

Bậc tiểu học chính là giai đoạn đặt nền móng cho phương pháp học

Không chỉ cây bàng, mà còn là "cô giáo như mẹ hiền", "người bà với mái tóc bạc phơ"... Những hình ảnh, cách miêu tả này không phải là không hay nhưng khi nó lặp lại hàng triệu lần từ hàng triệu học sinh khác nhau, nó tố cáo một thực trạng đáng buồn: lối học thuộc lòng và tư duy rập khuôn vẫn đang tràn lan trong trường học.

Thực tế, không chỉ trong môn Tiếng Việt, mà ở nhiều môn học khác, học sinh cũng được yêu cầu ghi nhớ một cách máy móc các kiến thức, công thức, hay thậm chí là các câu trả lời mẫu. Khi một học sinh viết một bài văn tả một món ăn, các em không thực sự nhớ lại hương vị, cảm xúc khi được thưởng thức món ăn đó, mà thay vào đó, các em tìm kiếm trong trí nhớ của mình một bài mẫu nào đó mà thầy cô đã từng dạy hoặc một bài văn mẫu đã đọc.

Khi học lịch sử, các em không được khuyến khích đặt câu hỏi: "Vì sao sự kiện này lại xảy ra?" hay "Những quyết định đó ảnh hưởng thế nào đến hiện tại?", mà chỉ đơn thuần là học thuộc lòng ngày tháng, tên người, tên sự kiện.

Cô Lê Thị Thu Nết, giáo viên Trường Tiểu học Đô thị Sài Đồng (Long Biên, Hà Nội) chia sẻ, thực tế hiện nay, “học tốt” trong mắt nhiều người vẫn chỉ dừng lại ở việc học sinh nhớ được bài, làm đúng bài tập, viết đúng đáp án. Cách học này vô hình cổ vũ cho việc học vẹt, học thuộc lòng mà thiếu đi khả năng tư duy độc lập và kỹ năng giải quyết vấn đề.

“Ví dụ khi giải quyết một bài toán, dựa theo hướng dẫn các bước giải dạng bài của giáo viên, học sinh vẫn có thể giải ra được nhưng không hoàn toàn 100% hiểu bản chất của bài toán. Hay khi cho học sinh viết văn, nhiều bạn sẽ gặp khó khăn khi tự viết một đoạn văn với đề bài mới hoặc đề bài mở. Một phần do vốn từ của học sinh hiện nay cùng vốn sống khá ít, lạm dụng mạng xã hội xem tiktok vô tình các con quen với việc dùng tiếng nóng, ngôn ngữ ngắn gọn...

Bên cạnh đó, chương trình học khá nặng, các dạng bài nhiều và liên tục khiến cả cô và trò đôi khi chạy theo thời gian để hoàn thành bài học theo chương trình sách giáo khoa”, cô Nết cho hay.

Là phụ huynh của 2 học sinh đang độ tuổi tiểu học, chị Trần Thị Yến (Thanh Trì, Hà Nội) luôn trăn trở về phương pháp học và cách tiếp thu kiến thức của con mình. "Tôi đã từng chứng kiến các thầy cô đưa ra một “sơ đồ tư duy” hay một dàn bài chung cho cả lớp. Sau đó, các em học sinh chỉ cần điền các ý cụ thể vào đó. Điều này có thể biến thầy cô thành những “thợ thủ công” và học sinh chỉ là những “công nhân” lắp ráp, làm theo khuôn mẫu có sẵn. Dần dần, các em mất đi khả năng tư duy độc lập, sáng tạo và trở nên sợ hãi việc phải suy nghĩ ra một điều gì đó mới mẻ”, chị Yến bày tỏ.

Hậu quả của lối học này là sự giảm sút nghiêm trọng khả năng tư duy phản biện, sự sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề. Khi phải đối mặt với một vấn đề mới, không có sẵn mẫu, các em sẽ lúng túng, không biết bắt đầu từ đâu. Thay vì học cách tư duy để giải quyết vấn đề, các em chỉ học cách tìm kiếm một câu trả lời đã có sẵn.

Chị Đoàn Hiền (Long Biên, Hà Nội) chia sẻ: “Cả 2 con tôi, vào kì thi học kỳ sẽ được đưa 2 đề ôn Tiếng Việt. Thầy cô sẽ đưa ra gợi ý dàn bài, sau đó về con viết ra. Đến lớp, cô giáo sửa bài, về nhà con học thuộc 2 bài viết đó để thi. Vì cách học, cách thi đó, con tôi đến hết lớp 4 vẫn chưa biết viết một đoạn văn ngắn mạch lạc hay sáng tạo ra một bài thơ ngắn, đủ ý. Cho đến khi tôi biết đến phương pháp Cánh Buồm từ cuộc thi Thần đồng Tiếng Việt. Tôi cho 2 bạn học theo và thật bất ngờ, chỉ sau 3 tháng học, con có thể tự sáng tác thơ, truyện ngắn… Điều đó cho thấy, phương pháp học vô cùng quan trọng, ảnh hưởng đến toàn bộ cách trẻ học và tư duy”.

Thương con nhưng không dám rời guồng quay

Những đứa trẻ mới chỉ 6-7 tuổi, đáng lẽ ra đang được học mà chơi, chơi mà học, khám phá và tìm hiểu thế giới xung quanh một cách tự nhiên thì chúng đã phải đối mặt với một lịch trình học tập dày đặc đến nghẹt thở.

Giáo dục tiểu học không chỉ cần kiến thức mà cần ưu tiên phát triển phương pháp học

Ngoài giờ học chính khóa ở trường, nhiều em còn phải tham gia các lớp học thêm, các lớp năng khiếu, các lớp "chuẩn bị" cho các kỳ thi chuyển cấp. Áp lực đó đến từ nhiều phía: từ chương trình học nặng nề, từ yêu cầu của nhà trường, giáo viên và đặc biệt là từ chính kỳ vọng của phụ huynh.

Anh Minh, một phụ huynh có con học lớp 3 ở Hà Nội than thở: "Sáng con đi học, chiều tối về học thêm, tối về lại làm bài tập, học bài đến 10 - 11 giờ đêm. Ngày nào cũng thế. Tôi biết là con vất vả nhưng nhìn con nhà người ta học thêm tiếng Anh, học lập trình, học toán tư duy... mình không cho con đi thì sợ con thua kém. Cứ thế, cả nhà cuốn theo một guồng quay không có điểm dừng".

Trước thực trang trên, Thông tư số 29/2024/TT-BGDĐT, ngày 30/12/2024 của Bộ Giáo dục và đào tạo quy định về dạy thêm, học thêm ra đời đã khiến nhiều phụ huynh phấn khởi, đồng tình.

Chị Nguyễn Thị Nhanh (ở Định Công, Hà Nội) chia sẻ: "Nhiều khi nhìn con học thêm nhiều rất thương nhưng không theo học thì lo sợ đủ đường, con học không bằng các bạn, phật lòng cô giáo. Vì thế, khi Thông tư số 29 của Bộ Giáo dục và đào tạo quy định về dạy thêm, học thêm được triển khai, tôi mừng lắm. Nhưng tiếc là, việc triển khai vẫn chưa chuẩn. Các cô vẫn "âm thầm" dạy thêm, thậm chí cô dạy trung tâm nào thì trò theo trung tâm ấy. Bên cạnh đó, tôi thấy nhiều phụ huynh lo con học không bằng bạn cũng vẫn cho con đi học thêm triền miên".

Ám ảnh tâm lý và nỗi sợ mang tên "học"

Chính sự lo lắng của phụ huynh và sự cạnh tranh ngầm trong xã hội đã tạo ra một "ma trận" áp lực không lối thoát cho trẻ. Các em không còn coi việc học là một hành trình thú vị mà là một nghĩa vụ nặng nề cần phải hoàn thành.

Việc bắt trẻ đối mặt với áp lực học tập quá sớm không chỉ ảnh hưởng đến thể chất, mà còn tác động tiêu cực đến tâm lý của trẻ. Não bộ của trẻ ở lứa tuổi tiểu học đang trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ về tư duy hình ảnh, trí tưởng tượng và cảm xúc.

Việc nhồi nhét quá nhiều kiến thức một cách máy móc sẽ ức chế những vùng não này, khiến trẻ cảm thấy mệt mỏi, chán nản. Dần dần, trẻ sẽ sinh ra nỗi sợ hãi đối với việc học, đối với trường học. Các em không còn háo hức mỗi sáng đến trường mà chỉ mong nhanh hết giờ để trở về nhà. Đó là dấu hiệu đáng báo động nhất.

TS Bùi Thu Hiền, Chuyên gia tâm lý, Viện trưởng Viện Khoa học công nghệ giáo dục trăn trở, bà đã có cơ hội làm việc với hàng ngàn phụ huynh và học sinh trong suốt hơn 15 năm qua và điều khiến bà đau lòng nhất chính là ánh mắt mệt mỏi, thậm chí tuyệt vọng của những đứa trẻ lớp 1, lớp 2, khi lẽ ra đôi mắt ấy phải long lanh háo hức khám phá thế giới.

TS Bùi Thu Hiền, Chuyên gia tâm lý, Viện trưởng Viện Khoa học công nghệ giáo dục

Khi trẻ bị đặt vào guồng quay học tập quá sớm, với áp lực điểm số, thành tích, thi đua… chúng sẽ dần đánh mất niềm vui học hỏi tự nhiên - vốn là bản năng trời phú của mọi đứa trẻ. Việc này không chỉ khiến trẻ trở nên căng thẳng, lo âu, mà còn hình thành bên trong các con một niềm tin sai lệch rằng: “Giá trị của mình nằm ở điểm số”.

Hệ quả là gì? Trẻ sẽ sống trong cảm giác sợ sai, sợ thua kém, sợ không làm hài lòng người lớn. Dần dần, các con thu mình lại, mất đi sự tự tin, thậm chí từ chối khám phá những điều mới lạ vì sợ… thất bại. Nhiều em còn hình thành rối loạn lo âu, mất ngủ, hoặc rơi vào trạng thái trầm lặng, chống đối, mất kết nối với chính cha mẹ của mình.

“Tôi luôn nói với các bậc phụ huynh rằng: Nếu một hạt giống bị ép nảy mầm quá sớm, nó có thể sẽ không bao giờ trở thành cây lớn. Trẻ nhỏ cũng vậy. Các con cần được phát triển đúng nhịp sinh học, đúng với chu kỳ tâm lý của lứa tuổi. Điều quý giá nhất mà người lớn có thể trao cho trẻ trong những năm đầu đời không phải là bảng điểm đẹp, mà là môi trường đầy yêu thương, sự tôn trọng cá tính riêng và những trải nghiệm hạnh phúc đầu đời với học tập.

Bởi một đứa trẻ có thể không nhớ hết bài học lớp 1 nhưng sẽ không bao giờ quên cảm xúc của mình khi lần đầu tiên bước vào trường học: Là sự tò mò hay sợ hãi, là tiếng cười hay những giọt nước mắt. Và cảm xúc đó sẽ trở thành nền móng cho thái độ học tập, và sau này là thái độ sống của con suốt cả cuộc đời”, TS Hiền phân tích.

Giáo dục tiểu học không chỉ là nền móng của kiến thức, mà còn là nền móng của một phương pháp học tập hiệu quả. Nơi đó, những đứa trẻ học được cách tò mò, cách đặt câu hỏi, cách tìm kiếm câu trả lời và quan trọng nhất là học được cách yêu thích việc học.

Khi chúng ta thay đổi tư duy, từ việc nhồi nhét kiến thức sang việc trang bị phương pháp, chúng ta không chỉ giúp một đứa trẻ đạt được điểm cao trong một bài kiểm tra, mà còn giúp chúng trở thành những người học trọn đời, những công dân tự tin, sáng tạo và có khả năng thích nghi trong một thế giới luôn thay đổi. Đây chính là giá trị cốt lõi mà nền giáo dục tiểu học cần phải hướng tới.

(còn nữa)

Trí Nhân