Bài 3: “Cú hích” khai thông điểm nghẽn trong tự chủ đại học

Bài 1: Những quyết sách làm "nức lòng" dân

Bài 2: Thắp sáng niềm tin cho thầy trò vùng biên

Đó là khẳng định của GS. TS Phạm Hồng Tung (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG Hà Nội) trong cuộc trao đổi với PV Báo Tuổi trẻ Thủ đô xoay quanh những đột phá trong Nghị quyết 71- NQ/TW vừa được Bộ Chính trị ban hành.

PV: Thưa GS.TS Phạm Hồng Tung, ông đánh giá điểm đột phá nào ở khía cạnh giáo dục đại học trong Nghị quyết số 71-NQ/TW?

GS.TS Phạm Hồng Tung: Nghị quyết 29 (Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4 tháng 11 năm 2013) và Kết luận 91 (Kết luận số 91-KL/TW ngày 1 tháng 2 năm 2024) đều nhấn mạnh việc đẩy mạnh tự chủ đại học theo định hướng gắn với trách nhiệm giải trình, trong đó Nghị quyết 29 mở đường và Kết luận 91 cụ thể hóa hơn về tự chủ về chuyên môn, tổ chức, tài chính, tài sản và yêu cầu kiểm soát chất lượng đào tạo, hoạt động khoa học công nghệ, dịch vụ.

Tuy nhiên, Nghị quyết 71- NQ/TW đặt ra vấn đề này ở mức cao hơn, quyết liệt hơn, giải quyết, khai thông nhiều điểm nghẽn trong tự chủ đại học. Tại sao phải đặt vấn đề then chốt là tự chủ đại học trong giáo dục đại học? Trong tự chủ đại học – cốt lõi và cao nhất là tự do, độc lập về học thuật. Nhà trường phải trở thành thánh đường của nghiên cứu khoa học. Nếu không có tự do học thuật, mà chỉ nghiên cứu theo chỉ định sẵn thì sẽ không có phát kiến gì mới. Có tự do học thuật như thế thì trường đại học mới thực là nơi nuôi dưỡng tinh thần sáng tạo vô giới hạn của con người. Đây là điều quan trọng nhất.

GS. TS Phạm Hồng Tung (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG Hà Nội)

PV: Thưa ông, vậy đâu là điểm nghẽn trong tự chủ đại học hiện nay?

GS.TS Phạm Hồng Tung: Đó chính là thể chế, quản trị đại học, quản trị bộ máy nghiên cứu khoa học. Chúng ta vẫn đang hiểu nhầm là tự chủ đại học là tự do tài chính, dẫn đến biến nhà trường thành các doanh nghiệp, tính toán lờ lãi. Phải hiểu rằng, tự chủ tài chính không có nghĩa là Nhà nước không cung cấp ngân sách cho cơ sở đại học mà Nhà nước sẽ cấp ngân sách có trọng tâm, trọng điểm theo đơn đặt hàng.

Ví dụ: Nhà nước cần đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao về ngành công nghệ chiến lược liên quan đến tồn vong của quốc gia thì sẽ đặt hàng các trường đào tạo, thông qua nhiều phương thức như: Đầu tư cơ sở hạ tầng cho các trường đại học, xây dựng hệ thống kết nối cứng và mềm và theo theo nguyên tắc: Ai cung cấp được tốt nhất thì tôi chọn. Điều này tạo ra sự cạnh tranh giữa các cơ sở giáo dục đại học.

Nghị quyết 71- NQ/TW đặt ra yêu cầu vô cùng quan trọng là đổi mới quản trị đại học. Các trường đại học phải được tự chủ mạnh mẽ và toàn diện. Đây có thể nói là “Khoán 10” trong giáo dục đại học. Nghị quyết chủ trương ưu tiên và khuyến khích đầu tư phát triển trường đại học theo mô hình đổi mới sáng tạo và kỹ thuật công nghệ hiện đại, nâng quy mô đào tạo các ngành thuộc lĩnh vực khoa học tự nhiện, kỹ thuât, công nghệ đạt 35% tổng quy mô đào tạo là rất phù hợp với xu thế của thời đại.

Như vậy, Nhà nước can thiệp rõ ràng bằng chính sách, bằng hành lang pháp lý, bằng công cụ, đòn bẩy chính sách, huy động nguồn vốn. Điều này tạo nên sự bình đẳng trong giáo dục, tạo ra được nguồn nhân lực tinh hoa cho đất nước. Nếu đồng loạt triển khai quyết liệt và hiệu quả những giải pháp căn cốt và cơ bản, chúng ta sẽ đạt được mục tiêu có cơ sở giáo dục đại học của Việt Nam có mặt trong top 100 trên các bảng xếp hạng đại học của thế giới.

PV: Thưa GS, ông đánh giá như thế nào về vai trò của nghiên cứu khoa học trong trường đại học, cũng như của các nhà khoa học được đề cập trong Nghị quyết 71- NQ/TW và Nghị quyết 57- NQ/TW trước đó?

GS.TS Phạm Hồng Tung: Có thể nói, Bộ Chính trị, Tổng Bí thư Tô Lâm, lãnh đạo cao nhất của Đảng đã thẳng thắn nhìn vào thực trạng đất nước. Đó là, nước ta thực chất tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu ở phân khúc có hàm lượng trí tuệ thấp, nhân công giá rẻ... Điều này sẽ tạo ra nguy cơ lệ thuộc lâu dài, vĩnh viễn về trí tuệ vào nước có trình độ khoa học công nghệ, kỹ thuật cao hơn. Trong khi toàn thế giới đều đầu tư, phát triển KHCN, chúng ta không thể đi chệch ra cuộc đổi mới sáng tạo, cạnh tranh đó. Nếu không có sự quyết liệt, nước ta sẽ vĩnh viễn như “trâu chậm uống nước đục”.

Khi hội nhập trong xu thế toàn cầu hóa mà không tạo được đột phá như mục tiêu Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia trước đó đặt ra thì ta mãi mãi đi sau. Chúng ta phải giải phóng tối đa tự do sáng tạo, tự do nghiên cứu của các nhà khoa học thì mới có đột phá.

Do đó, chúng ta cần hơn bao giờ hết Nghị quyết 71- NQ/TW và Nghị quyết 57- NQ/TW, để thúc đẩy tự do sáng tạo, cho phép các nhà khoa học được thử nghiệm, được phạm sai lầm. Trong nghiên cứu có thể có 9 lần sai, 1 lần đúng, mà đất nước cần 1 lần đúng đó. Nếu sợ sai, thì mãi mãi nhà khoa học chỉ thực hiện những nghiên cứu minh họa, lặp đi lăp lại cái cũ.

Nghị quyết 71- NQ/TW và Nghị quyết 57- NQ/TW thúc đẩy các nhà khoa học tự do sáng tạo và nghiên cứu

Để có được đội ngũ chuyên gia giỏi, năng lực thực chiến, rất cần tháo bỏ những ràng buộc không cần thiết, hãy để các nhà khoa học chỉ lo nghiên cứu, sáng tạo. Tôi cho rằng, tinh thần của Nghị quyết 71- NQ/TW thêm khẳng định tính đúng đắn và quyết liệt, đó là đảm bảo tự chủ đại học – mở đường cho tự do học thuật tối đa,

Hiện nay, chúng ta đang ở trong giai đoạn mà hào khí, tinh thần dân tộc đang dâng cao. Năm 1946, Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh “Thà hi sinh tất cả chứ không chịu mất mất nước, không chịu làm nô lệ”, cả dân tộc đã giúp cho Đảng, Chính phủ vững vàng chèo lái con thuyền cách mạng đi đến thành công. Giờ đây, trước bối cảnh mới đầy thách thức, sự quyết liệt, quyết tâm chính trị cao của Đảng, Nhà nước và tinh thần đoàn kết của toàn dân tộc đã cho thấy, chúng ta thà làm tất cả những gì có thể làm được, để mở đường cho một thế hệ người Việt Nam sáng tạo, tiên phong, vững vàng bước vào kỷ nguyên mới, chứ nhất quyết không lệ thuộc và đi sau các quốc gia khác.

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!

(Còn nữa)

Thái Sơn