Cam kết toàn cầu giảm phát thải khí mê-tan

Cắt giảm 30% phát thải mê-tan

Khí mê-tan (CH₄) đang được coi là “đòn bẩy nhanh” trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu bởi nó có tiềm năng ấm lên rất cao nhưng thời gian tồn tại trong khí quyển ngắn hơn nhiều so với CO₂. Theo báo cáo Global Methane Tracker 2025 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), giảm mê-tan nhanh và bền vững là một trong những cách hiệu quả nhất để hạn chế nhiệt độ toàn cầu trong ngắn hạn

Cam kết nổi bật nhất về mê-tan hiện nay là Global Methane Pledge (GMP), sáng kiến quốc tế được khởi xướng bởi Liên minh châu Âu và Hoa Kỳ. Theo cam kết này, các quốc gia tham gia nguyện giảm ít nhất 30% phát thải mê-tan so với mức năm 2020 vào năm 2030.

Tính đến năm 2025, hơn 159 quốc gia (cộng cả Liên minh châu Âu) đã gia nhập GMP. Theo báo cáo của IEA nếu các biện pháp đã được kiểm chứng như chương trình LDAR (phát hiện, sửa chữa rò rỉ), hạn chế đốt flare, tiêu chuẩn thiết bị… được áp dụng rộng rãi, phát thải mê-tan từ ngành dầu khí có thể giảm tới 75%. Một điểm đáng chú ý, khoảng 30% mê-tan từ năng lượng năm 2024 có thể bị loại bỏ mà không làm tăng chi phí ròng, bởi giá thu hồi mê-tan (ví dụ từ khí bị rò rỉ) đôi khi cao hơn chi phí đầu tư để xử lý.

Các nguồn phát thải chính của khí mêtan gồm cơ sở hạ tầng dầu khí bị rò rỉ, các mỏ than cũ, hoạt động nông nghiệp và bãi chôn lấp rác thải. Việc cắt giảm sẽ được thực hiện đồng thời ở nhiều lĩnh vực, theo nguyên tắc chia sẻ trách nhiệm giữa các bên tham gia.

Các đại biểu tham dự COP 30 (Ảnh: CBĐKH)

Theo Liên Hợp Quốc, mục tiêu “phát thải ròng bằng 0” nghĩa là lượng khí thải ra phải được cân bằng bằng lượng hấp thụ trở lại thông qua các hệ sinh thái như rừng và đại dương. Để đạt được điều đó, các quốc gia cần chuyển đổi mạnh mẽ sang nền kinh tế xanh, năng lượng sạch và công nghệ carbon thấp.

Nếu thế giới không cắt giảm đủ nhanh, nhiệt độ toàn cầu có thể vượt ngưỡng 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, mức mà các nhà khoa học cảnh báo sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với sinh kế, hệ sinh thái và sức khỏe con người.

Cam kết giảm mê-tan toàn cầu đang bước vào giai đoạn quyết định. Năm 2025 là năm trọng điểm, khi nhiều quốc gia cập nhật NDC (cam kết đóng góp do quốc gia tự quyết định) của mình. Nếu các cam kết như Global Methane Pledge được chuyển hóa thành hành động cụ thể, phần lớn bằng các chính sách, quy định, công nghệ đã được chứng minh chúng ta có cơ hội giảm rất mạnh lượng mê-tan, từ đó góp phần đáng kể vào mục tiêu kiềm chế biến đổi khí hậu trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở lời nói mà thiếu giám sát, tài chính và cơ chế thực thi, các cam kết mê-tan rất dễ trở thành “ý định tốt” nhưng khó đạt được đầy đủ. Thế giới cần đặt ưu tiên vào: Giám sát minh bạch, phát triển công nghệ dễ tiếp cận và cơ chế hợp tác quốc tế mạnh mẽ để cùng nhau biến mê-tan từ “thủ phạm biến đổi khí hậu” thành “cơ hội giảm tốc độ ấm lên nhanh”.

Vai trò và cam kết của Việt Nam

Việt Nam là một trong những nước cam kết “phát thải ròng bằng 0” vào năm 2050. Theo PGS.TS Phạm Mai Thảo, Trưởng Bộ môn Quản lý môi trường, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, Việt Nam hiện không nằm trong nhóm 20 quốc gia phát thải mê-tan lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, vai trò của Việt Nam vẫn rất quan trọng, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, nguồn phát thải chính của mêtan ở cả cấp quốc gia và toàn cầu.

Cơ cấu phát thải của Việt Nam khác biệt so với các nước công nghiệp vì nông nghiệp chiếm tới 67% lượng mê-tan, trong đó canh tác lúa nước đóng góp khoảng 75% phát thải nông nghiệp, tương đương gần 50% tổng phát thải mêtan quốc gia. Ngược lại, tại các nước phát triển, lĩnh vực năng lượng (khai thác dầu khí, than đá) mới là nguồn phát thải chủ yếu.

Cơ cấu phát thải của Việt Nam khác biệt so với các nước công nghiệp vì nông nghiệp chiếm tới 67% lượng mê-tan

Nhằm hiện thực hóa cam kết tại COP26, Việt Nam đã xây dựng Kế hoạch Hành động Quốc gia Giảm thiểu mê -tan đến năm 2030, bao gồm cả các lĩnh vực năng lượng, nông nghiệp và quản lý chất thải. Các biện pháp trọng tâm gồm: Thu hồi khí sinh học từ chăn nuôi, cải tiến kỹ thuật canh tác lúa, xử lý khí rác thải để phát điện và siết chặt quy định kiểm kê khí nhà kính bắt buộc.

PGS.TS Phạm Mai Thảo nhấn mạnh: “Giảm phát thải mê-tan là một trong những giải pháp nhanh nhất, hiệu quả nhất về chi phí để ứng phó với biến đổi khí hậu. Nó giúp chúng ta “mua thêm thời gian” cho quá trình chuyển đổi khỏi năng lượng hóa thạch vốn là hành trình dài và tốn kém hơn nhiều”.

Các nhà khoa học quốc tế đánh giá, nếu thế giới triển khai đầy đủ các biện pháp giảm mêtan trong thập kỷ này, nhiệt độ toàn cầu có thể giảm được gần 0,3°C vào năm 2040, góp phần quan trọng giữ mục tiêu giới hạn mức tăng nhiệt không quá 1,5°C theo Thỏa thuận Paris.

Không chỉ mang lại lợi ích khí hậu, giảm mê-tan còn giúp cải thiện chất lượng không khí, sức khỏe và kinh tế. Mê-tan là tiền chất hình thành ozone tầng đối lưu, thành phần chính của sương khói gây ô nhiễm không khí và làm giảm năng suất cây trồng. Cắt giảm mê-tan đồng nghĩa giảm ô nhiễm, giảm chi phí y tế, đồng thời bảo vệ nông nghiệp.

Các dự án thu hồi khí mêtan từ bãi rác hoặc hệ thống chăn nuôi để phát điện, sản xuất biogas đang chứng minh tiềm năng chuyển chất thải thành năng lượng tái tạo, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và tạo thu nhập mới cho người dân nông thôn.

PGS.TS Phạm Mai Thảo đề xuất, Việt Nam cần xây dựng một Đề án quốc gia riêng về kiểm soát và giảm phát thải khí mê-tan, tương tự như Chương trình Mục tiêu quốc gia về biến đổi khí hậu. Mê-tan có tiềm năng gây nóng cao gấp 28 lần so với CO₂, nên việc kiểm soát loại khí này mang lại hiệu quả nhanh trong ứng phó biến đổi khí hậu. Hiện nay, kế hoạch hành động giảm mê-tan mới chỉ dừng ở mức định hướng, thiếu cơ chế tài chính, điều phối và giám sát liên ngành thống nhất.

Một đề án riêng sẽ giúp ăng cường thể chế và phối hợp liên ngành, huy động nguồn lực quốc tế và tư nhân, thiết lập hệ thống kiểm kê, giám sát mê-tan quốc gia, và tạo hành lang pháp lý cho thị trường tín chỉ carbon mê-tan. Tuy nhiên, để tránh chồng chéo, đề án này nên được triển khai như chương trình thành phần trong khuôn khổ Chương trình Mục tiêu quốc gia về biến đổi khí hậu, tập trung vào ba lĩnh vực trọng điểm gồm nông nghiệp, quản lý chất thải và năng lượng.

Cam kết toàn cầu về cắt giảm khí mê-tan đang mở ra hướng đi mới cho nỗ lực chống biến đổi khí hậu, song cũng đòi hỏi hành động thực chất từ mỗi quốc gia. Với Việt Nam, việc giảm phát thải mê -tan không chỉ là nghĩa vụ quốc tế mà còn là chiến lược “thắng lợi kép”, vừa ứng phó nhanh với biến đổi khí hậu, vừa mang lại lợi ích kinh tế - xã hội và sức khỏe cộng đồng trong ngắn hạn.

Từ các cánh đồng lúa xanh đến hệ thống năng lượng tái tạo hiện đại, mỗi bước đi trong hành trình giảm phát thải mê-tan hôm nay sẽ là nền tảng vững chắc cho một Việt Nam phát triển bền vững và xanh hơn trong tương lai.

Nguyễn Dũng