Chung tay giảm phát thải mê-tan vì tương lai xanh

Những thách thức trong giảm phát thải mê-tan

Tại Hội nghị COP26 năm 2021 ở Glasgow (Vương quốc Anh), Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã thay mặt Việt Nam công bố tham gia Cam kết Mê-tan Toàn cầu (Global Methane Pledge), đặt mục tiêu giảm 30% lượng phát thải khí mê-tan vào năm 2030 so với mức năm 2020.

Đây là bước đi thể hiện quyết tâm chính trị mạnh mẽ của Việt Nam trong nỗ lực thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2050, đồng thời phù hợp với Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu giai đoạn đến năm 2050 (ban hành kèm theo Quyết định số 896/QĐ-TTg ngày 26/7/2022 của Thủ tướng Chính phủ).

Hiện nay 3 nguồn phát thải khí CH₄ chính của nước ta là: Chăn nuôi, canh tác lúa nước và xử lý chất thải

Theo PGS.TS Cao Trường Sơn, Phó Trưởng Bộ môn Quản lý Môi trường, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, hiện nay 3 nguồn phát thải khí CH₄ chính của Việt Nam gồm: Chăn nuôi, canh tác lúa nước và xử lý chất thải. Tuy nhiên, công nghệ thu hồi và sử dụng khí mê-tan ở các lĩnh vực này vẫn còn nhiều hạn chế.

“Trong chăn nuôi, dù hơn 90% trang trại đã áp dụng hầm biogas nhưng lượng khí sinh học được tận dụng cho phát điện hoặc cung cấp nhiệt còn rất nhỏ. Phần lớn khí mê-tan vẫn bị xả trực tiếp ra môi trường hoặc đốt bỏ, gây lãng phí nguồn năng lượng tiềm năng", PGS Sơn nhận định.

Tương tự, các bãi chôn lấp chất thải sinh hoạt vẫn là nguồn phát thải lớn, trong khi hệ thống thu hồi khí mê-tan chỉ có ở một số cơ sở quy mô lớn như Nam Sơn (Hà Nội) hay Đa Phước (TP. Hồ Chí Minh). Phần lớn các bãi chôn lấp ở địa phương chưa được đầu tư công nghệ thu gom và tái sử dụng khí.

Đối với canh tác lúa nước, Việt Nam đã triển khai Chương trình 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long – một sáng kiến được đánh giá cao tại COP28. Các kỹ thuật tưới tiêu gián đoạn, bón phân hợp lý và quản lý rơm rạ đã giúp giảm tới 40-50% phát thải khí nhà kính, song vẫn gặp trở ngại do quy mô sản xuất nhỏ lẻ, manh mún khiến việc áp dụng đồng bộ còn hạn chế.

Ngoài ra, năng lực đo lường, báo cáo và thẩm định (MRV) về phát thải còn yếu, thiếu thiết bị hiện đại và đội ngũ kỹ thuật viên chuyên sâu. Đây là thách thức cốt lõi trong việc xác định mức giảm phát thải chính xác – yếu tố then chốt để Việt Nam tham gia thị trường carbon trong tương lai.

Theo Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 21/12/2023 của Bộ Chính trị về “Đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”, PGS Sơn cho rằng Việt Nam cần đầu tư mạnh cho nghiên cứu và phát triển (R&D) các công nghệ thu hồi và tận dụng khí mê-tan phù hợp với điều kiện trong nước. Trọng tâm là chăn nuôi quy mô lớn và xử lý chất thải sinh hoạt.

Việt Nam đặt mục tiêu giảm 30% lượng phát thải khí mê-tan vào năm 2030 so với mức năm 2020 (Ảnh: Thành Nam)

“Chúng ta cần phát triển đồng bộ hạ tầng kỹ thuật - từ hệ thống thu hồi khí CH₄, phát điện, tạo nhiệt đến tái sử dụng năng lượng sinh học - nhằm thay thế dần công nghệ chôn lấp truyền thống,” - ông Sơn nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, để giảm phát thải trong canh tác lúa, cần chính sách tích tụ ruộng đất, mở rộng mô hình “cánh đồng lớn” nhằm tạo điều kiện áp dụng các kỹ thuật tiên tiến một cách đồng bộ. Cùng với đó, việc đào tạo, nâng cao năng lực nông dân về kỹ thuật canh tác phát thải thấp cần được coi là yếu tố then chốt để bảo đảm tính bền vững.

Phối hợp liên ngành - chìa khóa thực hiện cam kết mê-tan

Việc thực hiện mục tiêu giảm 30% phát thải mê-tan vào năm 2030 đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của nhiều bộ, ngành và địa phương. Theo PGS Sơn, cần phân định rõ vai trò của từng đơn vị: Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý các lĩnh vực phát thải lớn như chăn nuôi, trồng lúa, chất thải nông nghiệp. Đồng thời triển khai Kế hoạch hành động giảm phát thải mê-tan ngành nông nghiệp (theo Quyết định 942/QĐ-BNN-KHCN năm 2023).

Sau khi sáp nhập, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng là đầu mối giám sát, đo lường và báo cáo phát thải trong khuôn khổ Kế hoạch quốc gia giảm phát thải khí mê-tan đến năm 2030 (theo Quyết định 942/QĐ-TTg ngày 5/8/2022); Bộ Khoa học và Công nghệ: thúc đẩy nghiên cứu, chuyển giao công nghệ xanh, năng lượng tái tạo; Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước: xây dựng cơ chế tài chính xanh, hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ giảm phát thải.

“Một cơ chế phối hợp dọc - ngang thông suốt, trên dưới đồng lòng là điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa cam kết mê-tan quốc gia”, ông Sơn nói.

Theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Chiến lược tăng trưởng xanh 2021-2030, Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách ưu đãi tài chính cho hoạt động giảm phát thải: Bố trí ngân sách tối thiểu 1% chi ngân sách nhà nước hằng năm cho sự nghiệp môi trường (theo Nghị quyết 01/NQ-CP năm 2023).

Ngoài ra, cơ quan chức năng cần ưu đãi thuế thu nhập doanh cho dự án cho các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực môi trường; ưu đãi về thuế nhập khẩu thiết bị, công nghệ xử lý chất thải, năng lượng tái tạo (theo Luật Thuế xuất nhập khẩu 2016).

Theo PGS.TS. Cao Trường Sơn, Việt Nam cần sớm hoàn thiện cơ chế thị trường carbon để tạo cú hích mới cho doanh nghiệp và địa phương trong giảm phát thải

Bên cạnh đó là ứng dụng tín dụng xanh, trái phiếu xanh thông qua Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam và các quỹ đầu tư phát triển địa phương, giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn ưu đãi để đổi mới công nghệ.

Tuy vậy, theo PGS Sơn, chính sách tài chính xanh của Việt Nam vẫn chưa đủ mạnh để tạo động lực chuyển đổi toàn diện: “Mặc dù khung chính sách đã khá đầy đủ nhưng tính đồng bộ và hiệu quả còn hạn chế. Việt Nam cần sớm hoàn thiện cơ chế thị trường carbon - dự kiến vận hành vào năm 2026 để tạo cú hích mới cho doanh nghiệp và địa phương trong giảm phát thải”, ông Sơn chia sẻ.

Việc giảm phát thải khí mê-tan không chỉ là yêu cầu quốc tế, mà còn là cơ hội phát triển kinh tế tuần hoàn, tận dụng khí sinh học làm năng lượng thay thế. Nhiều dự án thí điểm như chuyển đổi rơm rạ thành điện sinh khối, phát điện từ khí biogas tại trang trại chăn nuôi, hay xử lý rác hữu cơ thành phân bón sinh học đang được triển khai và nhân rộng.

Những kết quả bước đầu ấy cho thấy, nếu có cơ chế chính sách đồng bộ, công nghệ phù hợp và nguồn lực tài chính đủ mạnh, Việt Nam hoàn toàn có thể đạt được mục tiêu giảm 30% phát thải mê-tan vào năm 2030, góp phần thực hiện cam kết Net Zero 2050 và khẳng định vai trò tích cực của quốc gia đang phát triển trong cuộc chiến toàn cầu chống biến đổi khí hậu.

Đình Trung