Đặc sắc phong vị Tết các đồng bào dân tộc Tây Nguyên

Trong lễ mừng lúa mới, người dân Tây Nguyên diện những bộ trang phục truyền thống rực rỡ, mang đậm dấu ấn văn hóa của từng dân tộc

Người Tây Nguyên không ăn Tết vào tháng Giêng như người Kinh mà cứ đến vụ mùa xong, đầy ắp lúa gạo trong nhà thì họ mới ăn Tết. Vì thế lễ hội thường được tổ chức sau một mùa lúa chín.

Nhiều dân tộc cùng sinh sống nên sắc màu lễ Tết ở Tây Nguyên cũng vì thế mà rất phong phú, mỗi dân tộc đều có phong tục, tập quán riêng và hàng năm đều có tổ chức những ngày lễ Tết cho buôn làng sau khi gặt hái đã hoàn tất.

Đối với người Jrai, Bahnar, Xê Đăng, M’nông... sống trên mảnh đất Tây Nguyên hùng vĩ này thì Tết là lễ hội mừng lúa mới. Tết của họ rất đa dạng, bao gồm Tết Cơm mới, Tết Bỏ mả, Tết Lúa, Tết Nước, Tết Lửa - những lễ hội sôi động và náo nhiệt nhất trong năm.

Lễ mừng lúa mới là phong tục lâu đời của các dân tộc sinh sống tại Tây Nguyên

Theo các già làng xã Lạc Dương (tỉnh Lâm Đồng), Tết của người Tây Nguyên không theo ngày tháng nhất định mà phụ thuộc vào vòng đời của mùa rẫy, bắt đầu ngay sau khi thu hoạch lúa đến khi chuẩn bị vụ mùa mới.

Ban đêm trời tối om, sâu mọt bị che mắt không nhìn thấy gì nên không đục phá lúa. Trước đó bà con dùng nghệ vẽ hình chiêng, chế, xà gạc và những hoa văn lạ mắt lên bồ lúa như một thủ tục gặp gỡ thần linh để gửi đi bức thông điệp cầu xin sự an lành, no ấm, ước vọng mưa thuận gió hòa.

Bà con phát quang, làm lễ để dọn đường rước Mẹ lúa từ rẫy về kho, sau đó tiếp tục làm lễ đóng cửa bồ lúa. Trước khi mở cửa bồ để ăn hạt lúa đầu tiên lại phải làm lễ ăn cơm mới.

Tết của người Tây Nguyên không theo ngày tháng nhất định mà phụ thuộc vào vòng đời của mùa rẫy

Lễ mừng lúa mới không thể thiếu tiếng chiêng, điệu múa truyền thống và những bài hát dân ca

Tại tỉnh Gia Lai, hội mùa của các dân tộc J’rai và Bahnar là một trong những lễ hội ra đời sớm nhất trong các lễ hội của đồng bào dân tộc Tây Nguyên, gắn liền với nương rẫy. Hội mùa không chỉ có nghi thức cúng lễ mà còn là sự giao hòa giữa con người với con người, giữa con người với thiên nhiên và cảnh vật.

Đồ cúng chuẩn bị xong, rượu ghè đã đủ cũng là lúc lễ Mừng lúa mới bắt đầu. Già làng sẽ là người thông báo với Giàng về những kết quả mà bà con dân làng làm được trong năm qua, đồng thời cầu mong mưa thuận gió hòa để công việc sản xuất được thuận lợi, mọi nhà có một vụ mùa bội thu, đời sống của bà con ngày một sung túc hơn.

Lễ mừng lúa mới là cơ hội để quảng bá văn hóa và giá trị truyền thống của người dân Tây Nguyên

Lễ cúng mừng lúa mới diễn ra trong khoảng hơn một giờ đồng hồ, sau đó đến phần hội đốt lửa và cồng chiêng nổi lên âm vang một vùng. Mọi người đều ăn uống no say và vui hội tại chỗ qua ngày thứ hai, thậm chí đến ngày thứ ba mới ra về, đàn ông, phụ nữ đều diện những bộ khố, váy, trang phục thổ cẩm hết sức cầu kỳ, sặc sỡ.

Sau khi lễ hội chung của làng kết thúc, bà con lại tiếp tục cúng mừng lúa mới theo từng nóc nhà. Nhà nào khá giả thì mổ heo và mời cả thầy về cúng lễ, sau đó chia cho những nóc nhà lân cận. Dù lễ cúng lớn hay nhỏ thì điều quan trọng nhất là mâm cơm phải bằng được nấu bằng hạt lúa mới. Kết thúc các nghi lễ, dân làng sẽ nổi trống, đánh chiêng, nhảy múa và uống rượu, mừng một mùa lúa mới với những điều bình an.

Đối với người Tây Nguyên, lễ mừng lúa mới gửi đi thông điệp cầu xin sự an lành, no ấm, ước vọng mưa thuận gió hòa

Đối với dân tộc Xê Đăng sống nhiều ở tỉnh Kon Tum (nay là Quảng Ngãi) thì Tết Lửa và Tết Nước là lễ hội quan trọng trong năm. Theo quan niệm của người Xê Đăng, hai vị thần quan trọng nhất là thần Nước và thần Lửa. Đó là hai vị thần của mùa màng và sự sống. Tết Lửa thực ra là Tết Cơm mới, mừng mùa gặt mới; Tết Nước là lễ cúng Thần nước (Yang Dak) thường tổ chức vào tháng 3 dương lịch.

Sau mùa gặt, người dân bắt đầu sửa sang máng nước, lau chùi các dụng cụ đựng nước, sau đó làm lễ “cúng máng” trong từng gia đình và lễ chung cả buôn. Người dân mang nồi, thùng, quả bầu khô ra máng hoặc suối lấy nước mới, mời thầy về cúng, tổ chức ăn, uống rượu cần, đánh cồng chiêng, ca hát, vui chơi suốt mấy ngày liền.

Không gian Tết Tây Nguyên hừng hực với những bếp lửa lớn, những xiên thịt khô nướng thơm lừng, và một thứ không thể thiếu đó là những ché rượu cần đầy ắp.

Theo quan niệm của người Xê Đăng, hai vị thần quan trọng nhất là thần Nước và thần Lửa

Nhiều dân tộc cùng sinh sống nên sắc màu lễ Tết ở Tây Nguyên cũng vì thế mà rất phong phú, đặc sắc

Hiện nay, với sự giao thoa văn hóa của người Kinh từ mọi vùng, miền của Tổ quốc, các dân tộc ở Tây Nguyên cũng đang dần thích ứng với văn hóa người Kinh, trong đó có Tết Nguyên đán. Chuẩn bị đón Tết, bà con cũng dọn dẹp sạch sẽ, trang hoàng lại nhà cửa với những bức tranh, tờ lịch có hình ảnh, sắc màu ấm áp. Hầu như nhà nào cũng sắm cho con trẻ tấm áo mới, gói bánh tét, nấu xôi bằng gạo thơm mới…

Không chỉ có gia đình, bạn bè, người thân, mà cả chính quyền, đoàn thể ở địa phương tổ chức thăm hỏi, chúc mừng bà con dân tộc các ngày Tết, tạo một không khí đầm ấm, văn minh, sắc màu Tết ở Tây Nguyên cũng vì thế mà đa dạng, phong phú hơn nhiều.

Lễ hội là nét đẹp văn hóa đặc sắc, thể hiện sự biết ơn mẹ thiên nhiên và truyền thống tôn trọng cây lúa của đồng bào các dân tộc đại ngàn

Những câu chuyện về tập tục, sử thi, hay những bài học về cuộc sống được già làng truyền lại, như một cách để gìn giữ văn hóa bản sắc dân tộc. Đối với người Tây Nguyên, lễ mừng lúa mới không chỉ là một sự kiện, mà là một phần của linh hồn, là hơi thở của núi rừng vẫn ngày ngày vang vọng.

Một năm mới đã sắp bắt đầu trên vùng đất cao nguyên bazan đầy nắng và gió. Những đồng bào Jrai, Bahnar, Xê Đăng, M’nông… ở buôn làng vẫn đang ngày đêm chung tay gìn giữ những nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình, cùng nhau đoàn kết, xây dựng cuộc sống ngày càng ấm no, hạnh phúc.