Ngựa, mùa Xuân và hành trình đi tìm chiều sâu của một nghề

Những ẩn dụ từ hình tượng con ngựa

Vẽ tranh, làm tượng con giáp vào mỗi dịp năm mới thì nhiều họa sĩ, nhiều nghệ nhân cũng đã làm. Mặc dù năm nào Nguyễn Tấn Phát cũng mang đến cho công chúng những hình tượng con giáp độc đáo, hoành tráng và cả độ… chịu chơi nhưng năm nay, “bầy ngựa” 2026 con của anh không chỉ nổi bật ở quy mô vượt trội mà còn cho thấy sức sáng tạo ngày càng bung tỏa, sung mãn của người nghệ sĩ đất Đường Lâm.

Nghệ nhân Nguyễn Phát gửi gắm nhiều tầng sâu văn hóa từ hình tượng chú ngựa

Lấy cảm hứng từ hình tượng Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt trong truyền thuyết dân gian, bộ sưu tập 2026 chú ngựa chào đón Tết Bính Ngọ 2026 của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát đã đưa vó ngựa huyền thoại bước ra khỏi không gian sử thi, hiện diện trong đời sống đương đại.

Hỏi anh, phải chăng, 2026 là năm Bính Ngọ, khí hỏa bùng nổ nên anh quyết định “chơi lớn”, Nguyễn Tất Phát mỉm cười. Lại hỏi, quanh năm bận rộn với các dự án, các hoạt động giảng dạy, giao lưu như vậy, anh chuẩn bị từ khi nào để đàn ngựa của anh đông đàn dài lũ như vậy, Nguyễn Tấn Phát cũng lại trầm ngâm.

Đưa mắt nhìn những chú ngựa còn lại trong “gia tài” của mình, Nguyễn Tấn Phát chậm rãi kể về những sự chuẩn bị và những đêm ngày miệt mài tạo tác từng chú ngựa. Bộ sưu tập “Gióng” là kết quả của sự cộng hưởng cộng đồng. Nhiều nghệ nhân, thợ lành nghề và họa sĩ trẻ tại Đường Lâm, thậm chí du khách cùng tham gia dưới sự định hướng chặt chẽ của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát. Hình ảnh những người thợ thuộc nhiều thế hệ cùng làm việc trong xưởng sơn mài là minh chứng sống động cho sự tiếp nối nghề truyền thống.

Là người nghiêm túc với các hoạt động sáng tạo, là người “biết lo xa” với sự chuẩn bị cho từng năm để con giáp không chỉ là sự minh họa, làm con giáp năm mới với anh không chỉ là “mùa vụ” mà sự làm mới bản thân qua từng năm tháng.

Với anh, đó không đơn thuần là con giáp của năm mới, mà là một biểu tượng tinh thần, một cách kể chuyện về nghề, về làng và về chính hành trình của người làm nghệ thuật truyền thống giữa thời đại nhiều biến động.

Kể về con ngựa, ánh mắt của Nguyễn Tấn Phát ánh lên niềm thích thú, say mê. Trong văn hóa Việt, con ngựa gắn với rất nhiều lớp nghĩa. Đó là ngựa sắt của Thánh Gióng, là phương tiện của những sứ giả rong ruổi đường xa, là hình ảnh quen thuộc trong thơ ca, huyền thoại và ký ức dân gian. Ngựa còn là biểu tượng của chí lớn và hành trình vì thế, nếu phải chọn một hình tượng để nói về đời sống tinh thần của người Việt, anh sẽ chọn con ngựa.

Không phải vì ngựa đẹp, mà vì ngựa là sinh vật vừa mang tính lao động, vừa mang tính lý tưởng. Trong lịch sử, con ngựa không chỉ kéo cày hay chở hàng. Nó đi vào huyền thoại, vào thơ ca, vào chiến công, vào khát vọng đi xa của con người.

Ngựa không đứng yên. Ngựa sinh ra để đi, để vượt, để chinh phục, để vượt qua những chặng đường dài. Với Nguyễn Tấn Phát, hình tượng ấy như một sự đồng điệu. Sinh ra và lớn lên ở Đường Lâm - ngôi làng cổ nơi truyền thống hiện diện trong từng nếp nhà, anh sớm hiểu rằng làm nghề truyền thống cũng là một hành trình không hề bằng phẳng. Đó là hành trình đi giữa cái đã có và cái đang hình thành, giữa quá khứ được gìn giữ và tương lai cần được mở lối.

“Làm nghề truyền thống cũng là một cuộc cưỡi ngựa bền bỉ, đi giữa quá khứ và tương lai. Giữ nghề mà chỉ giữ cái cũ thì dễ đứng lại nhưng nếu chạy theo cái mới quá nhanh, nghề sẽ mất gốc”, anh chiêm nghiệm. Bởi vậy, con ngựa trở thành “kim chỉ nam” cho các sáng tác của anh trong nhiều năm gần đây. Con ngựa trong sáng tác của anh luôn có “dây cương” - đó là truyền thống nhưng con ngựa ấy cũng cần “đường đi” - chính là sáng tạo.

“Trở lại năm con ngựa, với tôi, đó không chỉ là một chu kỳ 12 năm, mà là một “điểm hội tụ” tinh thần”, Nguyễn Tấn Phát nhấn mạnh. Suốt hơn 20 năm làm nghề, “nghệ nhân làng cổ” đã đi qua rất nhiều trạng thái: Từ làm thợ đến làm nghệ nhân, làm người dạy nghề, làm người nghiên cứu và gần đây là người hệ thống hóa nghề truyền thống bằng tư duy học thuật.

Những con ngựa Nguyễn Tấn Phát tạo tác trong năm nay không phải là ngựa trang trí. Đó là ngựa có nội tâm. Ở đó, người xem dễ bắt gặp những trạng thái rất “người”: Con ngựa cúi đầu, trầm tĩnh như đang suy tư chiêm nghiệm; con ngựa phi nước đại mang theo khát vọng bứt phá; con ngựa đứng vững, dáng chắc khỏe, gợi sự bền bỉ, bản lĩnh; hay những con ngựa hợp đàn, quấn quýt, gợi nhắc về cộng đồng làng nghề.

Với chất giọng trầm tĩnh, sắc gọn như những nét sơn mài, Nguyễn Tấn Phát khẳng định: “Tôi gọi bộ sáng tác năm nay là “Ngựa - hành trình của một làng nghề”. Mỗi con ngựa không chỉ đại diện cho cá nhân tôi, mà cho những nghệ nhân, thợ thủ công, người trẻ ở Đường Lâm đang miệt mài sống với nghề.

Trong thế giới hôm nay, khi mọi thứ đều có thể in 3D, nhân bản, sao chép hàng loạt, thì một con ngựa sơn mài thủ công được mài hàng trăm lượt bằng tay chính là tuyên ngôn về giá trị của lao động chân chính”.

Sáng tạo để đi xa

Nguyễn Tấn Phát bắt đầu làm bộ sưu tập con giáp từ khá sớm. Khi ấy, anh không đặt mục tiêu tạo ra những món quà Tết mang tính thời vụ, mà xuất phát từ một băn khoăn rất nghề: Vì sao hình tượng con giáp vốn gắn bó mật thiết với đời sống người Việt lại thiếu một ngôn ngữ tạo hình đương đại đủ mạnh?

Từ trâu, hổ, mèo, rồng, rắn… đến ngựa của năm nay, mỗi con giáp đều được anh nghiên cứu kỹ lưỡng. Đó là quá trình tìm lại hình tượng dân gian trong tranh Đông Hồ, điêu khắc đình làng, rồi đối thoại với mỹ thuật hiện đại để tìm ra cách biểu đạt phù hợp với tinh thần hôm nay.

Điều thú vị là, công chúng đón nhận những tác phẩm ấy theo một cách rất đời. Nhiều người mua không chỉ để trưng trong dịp Tết, mà để giữ lại như một phần ký ức. Có gia đình âm thầm sưu tập đủ 12 con giáp qua nhiều năm. Có người đưa tượng sơn mài vào không gian nội thất hiện đại. Có tác phẩm được chọn làm quà biếu ngoại giao, mang theo câu chuyện văn hóa Việt đến những cuộc gặp gỡ trang trọng.

Theo thời gian, bộ con giáp sơn mài của Nguyễn Tấn Phát dần trở thành một dạng “lịch sử tinh thần” của nhiều gia đình Việt đương đại. Mỗi con giáp đánh dấu một năm, một giai đoạn, một sự chuyển mình trong đời sống. Nghệ thuật, trong trường hợp này, không đứng ngoài cuộc sống, mà lặng lẽ đồng hành cùng đời sống.

Cũng từ đó, mỗi mùa Tết, Đường Lâm lại rộn ràng theo một cách khác. Du khách đến làng không chỉ để ngắm những nếp nhà cổ, mà còn để xem triển lãm con giáp, gặp nghệ nhân, trải nghiệm sơn mài. Làng cổ vì thế dần mang thêm một diện mạo mới - làng sáng tạo, nơi di sản không chỉ được bảo tồn, mà còn được tiếp tục sống bằng những hình thức đương đại.

Những lúc như thế, “Tôi cảm nhận rất rõ mỗi con ngựa, con rồng, con hổ… khi ra đời, nó không chỉ thuộc về tôi, mà thuộc về không khí Tết của làng.

Đường Lâm không còn chỉ là làng cổ, mà đang trở thành làng sáng tạo, nơi di sản và nghệ thuật đương đại gặp nhau. Đó là điều khiến tôi thấy mình không chỉ làm nghề cho bản thân, mà đang góp một viên gạch cho tương lai văn hóa của quê hương”, Nguyễn Tấn Phát chia sẻ với nụ cười bừng sáng trên gương mặt.

Dù vậy, ẩn sâu trong con người luôn tìm tòi, sáng tạo ấy là những lo toan, trăn trở của một người nghệ sĩ luôn đặt sự sáng tạo song hành với tồn tại. Xuất thân từ gia đình làm nghề, Nguyễn Tấn Phát hiểu rõ những thách thức mà nghề truyền thống đang đối mặt. Theo anh, nếu không có nền tảng học thuật, nghề rất dễ bị cuốn vào vòng xoáy thương mại hóa, làm nhanh, bán vội, đánh mất chiều sâu vốn có.

Chính vì vậy, bên cạnh thực hành nghề, anh lựa chọn con đường học tập bài bản. Việc hoàn thành chương trình Thạc sĩ Mỹ thuật không phải để có thêm danh xưng, mà để hiểu rõ hơn vị trí của sơn mài Việt Nam trong dòng chảy mỹ thuật khu vực và thế giới. Song song với sáng tác, anh tham gia các nghiên cứu, mỹ thuật truyền thống và sơn mài, tham gia các hội đồng, dự án bảo tồn và sáng tạo di sản, góp phần hệ thống hóa tri thức về sơn mài truyền thống.

Với khả năng ngoại ngữ tốt, Nguyễn Tấn Phát cũng là một trong số ít nghệ nhân có thể trực tiếp trao đổi với học giả, bảo tàng và nhà sưu tập quốc tế. Điều này mở ra những cơ hội đối thoại mới cho sơn mài Việt, không chỉ ở góc độ sản phẩm, mà cả ở phương diện học thuật.

Anh nhấn mạnh: “Tôi học không phải để có bằng, mà để hiểu nghề của mình trong bối cảnh thế giới; đối thoại được với bảo tàng, học giả, nhà sưu tập và xây dựng được một hệ thống lý luận cho sơn mài Việt Nam”.

Sự ghi nhận đến với anh trong năm qua, khi được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Là một trong những nghệ nhân trẻ nhất của đợt phong tặng, đồng thời sở hữu bằng Thạc sĩ, Nguyễn Tấn Phát xem danh hiệu như một dấu mốc trách nhiệm hơn là vinh dự cá nhân.

“Với tôi, danh hiệu không phải để đứng cao hơn ai, mà để đứng vững hơn trước trách nhiệm với nghề”, Nguyễn Tấn Phát khẳng định.

Bước vào mùa xuân con ngựa, người nghệ nhân gửi gắm một mong ước giản dị: Mỗi người Việt, khi nhìn thấy hình ảnh con ngựa, sẽ nhớ rằng chúng ta là một dân tộc của những hành trình. Đã đi qua nhiều gian khó và hôm nay vẫn cần tiếp tục đi xa nhưng ta không quên mình đến từ đâu.

Con ngựa trong sơn mài của Nguyễn Tấn Phát vì thế luôn mang quá khứ trên hành trình đi đến tương lai. Kết thúc cuộc trò chuyện, trong ánh nắng mơ màng của mùa xuân rải thảm xuống những bức tường đá ong lấp ló nhánh hoa đào, Nguyễn Tấn Phát nhìn về xa xăm, nhắn nhủ: “Mùa xuân này, tôi chúc mỗi người có một con ngựa trong tim, đủ mạnh để đi, đủ sâu để không lạc.

Với Đường Lâm, tôi tin rằng, khi những con ngựa tiếp tục ra đời từ bàn tay nghệ nhân, làng quê này sẽ không chỉ sống bằng ký ức, mà bằng sáng tạo”.

Dường như bầy ngựa đang phi nước đại chạy qua anh, còn ý nghĩ của anh thì đang hướng về một mùa xuân nữa sắp tới với ý tưởng của con giáp mới đang hình thành.

Hương Thu