Dạy học sinh an toàn mạng: Bắt đầu từ cú chạm có trách nhiệm

Những chiếc bẫy vô hình

Theo thống kê, Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ người dùng Internet và mạng xã hội cao trên thế giới với hơn 72 triệu người sử dụng, tương đương khoảng 73% dân số. Trong số này, 7% thuộc độ tuổi từ 13 - 17 và gần 10% ở độ tuổi 18 - 24. Khảo sát của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) cho thấy 82% trẻ em Việt Nam từ 12 - 13 tuổi sử dụng Internet hàng ngày; ở nhóm 14 - 15 tuổi, tỷ lệ này lên tới 93%.

Chuyên gia An ninh mạng Ngô Minh Hiếu chia sẻ với các em học sinh trường THPT Trần Phú - Hoàn Kiếm. Ảnh: Thanh Tùng

Sự bùng nổ của AI vừa mở ra nhiều cơ hội sáng tạo, học tập, vừa đặt ra những thách thức chưa từng có. Từ đồ chơi thông minh, trợ lý giọng nói đến trò chơi điện tử, chatbot và ứng dụng học tập, AI đang dần trở thành một phần trong cuộc sống hàng ngày của các em. UNICEF cảnh báo, các ứng dụng do AI vận hành có thể thu thập dữ liệu sinh trắc học, thói quen truy cập mạng, phản ứng cảm xúc của trẻ, làm gia tăng nguy cơ bị theo dõi và giám sát.

Không ít vụ việc thời gian qua khiến xã hội giật mình: Một nữ sinh ở Hà Nội bị lừa chuyển tiền qua mạng, một em nhỏ ở Hải Dương bỏ nhà đi theo lời dụ dỗ của kẻ lạ trên Facebook, hay những clip bạo lực học đường lan truyền chóng mặt khiến nhiều em tổn thương tinh thần sâu sắc. Tất cả cho thấy, thế giới số không còn là “vùng an toàn” nếu thiếu kỹ năng tự bảo vệ và sự đồng hành từ gia đình, nhà trường, xã hội.

Chia sẻ với học sinh trường THPT Trần Phú - Hoàn Kiếm trong chương trình “Gặp gỡ Hiếu PC - Cùng nhau an toàn trực tuyến” ngày 30/10, chuyên gia An ninh mạng Ngô Minh Hiếu cảnh báo: Trong thời đại Internet len lỏi vào mọi ngóc ngách cuộc sống, càng tương tác nhiều, nguy cơ bị tấn công càng cao.

Chuyên gia Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) chỉ ra hai nhóm rủi ro chính mà người dùng Việt đang đối mặt: rò rỉ, khai thác dữ liệu cá nhân và tội phạm mạng sử dụng công nghệ mới để lừa đảo, tấn công tinh vi hơn.

Đông đảo các em học sinh là lớp trưởng, Bí thư chi đoàn cùng phụ huynh trường THPT Trần Phú - Hoàn Kiếm nghe chuyên gia chia sẻ về an toàn mạng. Ảnh: Thanh Tùng

Phần lớn nguy cơ đến từ chính hành vi người dùng. Mỗi lượt “like”, chia sẻ, check-in hay tải ứng dụng đều để lại dấu vết số. Các nền tảng như Facebook, TikTok, Instagram thu thập và phân tích hành vi để gợi ý quảng cáo, nhưng đồng thời cũng tạo kẽ hở bảo mật.

Theo anh Ngô Minh Hiếu, mọi thứ kết nối với Internet đều có thể bị tổn thương.

Một thực tế khác là người dùng thường xóa ứng dụng mà quên xóa tài khoản, khiến dữ liệu vẫn tồn tại trên máy chủ. Khi hệ thống bị tấn công, hậu quả là không thể tránh khỏi - như vụ rò rỉ 41 triệu dữ liệu người Việt trên Facebook cách đây vài năm.

Lời khuyên chuyên gia dành cho các em học sinh là phải thường xuyên kiểm soát tất cả những tài khoản mà mình đang sử dụng.

“Chỉ cần bị lộ tên người dùng hoặc email, số điện thoại, họ đã có thể tìm được thông tin cá nhân của mình”, chuyên gia Ngô Minh Hiếu lý giải.

Từ nguồn thông tin đó, tội phạm mạng dễ dàng giả danh shipper, ngân hàng, công an, gửi đường link giả, tin nhắn lừa nộp phí, hoặc yêu cầu “xác minh danh tính”. Các vụ lừa COD hay học bổng quốc tế là điển hình, có người đã mất tới 7 tỷ đồng chỉ vì bị lừa đảo qua mạng.

Trao đổi với các em học sinh, chuyên gia Ngô Minh Hiếu khẳng định: “Không có công an nào gửi mail, và cũng không có trường nào tự nhiên cấp học bổng toàn phần”.

Nhiều thủ đoạn tinh vi, khó lường

Mạnh dạn trao đổi cùng chuyên gia, em Vũ An Khánh, lớp 10D5 ccho biết: “Mới đây, zalo của mẹ em bị nhiều tài khoản lạ nhắn tin, nhận là người quen và có dấu hiệu của việc lừa đảo. Em và gia đình rất lo lắng khi thông tin cá nhân như số điện thoại lại bị lộ như vậy”.

Em Vũ An Khánh, lớp 10D5 trao đổi cùng chuyên gia

Hoặc một học sinh khác hỏi chuyên gia: Facebook có tích xanh thì có an toàn không, có nguy cơ bị lừa đảo không?

Trả lời câu hỏi của các em, chuyên gia Ngô Minh Hiếu khẳng định, cùng với AI, deepfake và các công cụ tự động, hình thức tấn công mạng đang ngày càng khó lường. Hacker có thể cắt ghép hình ảnh, video nhạy cảm để tống tiền, hoặc dùng AI tạo sinh tạo mã độc, viết email lừa đảo, thậm chí dựng hình người nổi tiếng nhằm chiếm đoạt tiền.

Anh Hiếu kể lại trường hợp một học sinh lớp 10 bị ghép mặt vào video 18+, bị đe dọa phát tán và rơi vào khủng hoảng tâm lý. Hay ở nước ngoài, một doanh nghiệp mất 40 triệu USD chỉ vì giám đốc tài chính “ảo” xuất hiện vài giây trên Zoom.

Lễ phát động chiến dịch “Không một mình - Cùng nhau an toàn trực tuyến” của trường THCS Nguyễn Du

Chuyên gia Minh Hiếu cho biết, hiện nay, kỹ thuật chiếm phiên đăng nhập (session hijacking) cho phép hacker truy cập tài khoản Gmail, Facebook mà không cần mật khẩu hay OTP. Đây là một trong những kỹ thuật rất cao cấp. Một số kênh YouTube hoặc Facebook nổi tiếng đã bị đánh cắp thông qua phương thức này. Những vụ việc này cho thấy kẻ xấu đã nhanh hơn, trong khi người dùng vẫn sơ hở.

Anh Hiếu cũng nhận định: Dù công nghệ phát triển, con người vẫn là điểm yếu lớn nhất. Việc chia sẻ quá mức như bố mẹ khoe giấy khen của con, đăng ảnh con, sử dụng facebook ở chế độ công khai, chia sẻ lịch trình cá nhân trên mạng xã hội là nguyên nhân khiến danh tính bị lộ.

Bên cạnh đó, nhiều người chưa bật xác thực hai bước, không ẩn thông tin nhạy cảm, thiếu kỹ năng nhận biết tin giả và kiểm chứng nguồn. Việc trang bị cho mình những kiến thức, kỹ năng cơ bản để bảo mật thông tin cá nhân chính là “chiếc chìa khóa” để mỗi người khi tham gia không gian mạng giữ bản thân được an toàn trên môi trường số.

Anh Hiếu cũng nhắn nhủ tới người dùng một số các quy tắc về bảo mật dữ liệu cá nhân: từ xác thực hai bước, bảo vệ thông tin nhạy cảm, hành vi chia sẻ có trách nhiệm cho đến tư duy về “vaccine số”.

Học sinh trường THCS Nguyễn Du, phường Đại Mỗ trong lễ phát động chiến dịch “Không một mình - Cùng nhau an toàn trực tuyến”

Không chỉ có THPT Trần Phú - Hoàn Kiếm, mới đây, tại trường THCS Nguyễn Du, phường Đại Mỗ, nhà trường đã tổ chức Lễ phát động Chiến dịch “Không một mình - Cùng nhau an toàn trực tuyến”, hưởng ứng phong trào do Liên minh Niềm tin số, Bộ GD&ĐT cùng nhiều tổ chức quốc tế khởi xướng.

Cô Nguyễn Thị Lý - Hiệu trưởng Trường THCS Nguyễn Du chia sẻ: “Chiến dịch “Không một mình - Cùng nhau an toàn trực tuyến” mang thông điệp vô cùng nhân văn: Không ai đơn độc trong thế giới số - luôn có thầy cô, gia đình và cộng đồng đồng hành, bảo vệ và sẻ chia”.

Theo cô Nguyễn Thị Lý, Trường THCS Nguyễn Du không chỉ dừng lại ở việc tuyên truyền mà sẽ triển khai hàng loạt hoạt động cụ thể, thiết thực. Đó là tổ chức các buổi tọa đàm, tập huấn kỹ năng an toàn mạng cho học sinh, giáo viên và phụ huynh.

Nhà trường cũng sẽ lồng ghép nội dung giáo dục an toàn số vào tiết sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp; khuyến khích học sinh sáng tạo nội dung tích cực trên mạng xã hội, lan tỏa những giá trị tốt đẹp.

Đồng thời, để thực hiện chiến dịch, nhà trường xây dựng kênh tư vấn và hỗ trợ học sinh khi gặp tình huống nguy hiểm trong không gian mạng - để “không em nào phải một mình”.

“Khi thầy cô, phụ huynh, học sinh cùng nắm tay nhau, cùng học cách an toàn, cùng lan tỏa điều tử tế, thì “không gian mạng” sẽ thật sự trở thành không gian của niềm tin, của tri thức và của những trái tim nhân hậu”, cô Nguyễn Thị Lý nhắn nhủ.

Ngọc Minh