Đồng bộ giải pháp, gỡ "điểm nghẽn" quản lý chất thải rắn sinh hoạt

Còn nhiều thách thức trong quản lý

Công tác quản lý CTRSH tại Việt Nam, dù đã có những bước tiến, vẫn đối mặt với nhiều tồn tại cố hữu. Tại hội thảo “Cơ chế chính sách nâng cao hiệu quả quản lý chất thải rắn sinh hoạt, trong giai đoạn thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp” mới đây, TS. Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, cho biết, dù 34/63 tỉnh, thành phố (trước khi sáp nhập) đã ban hành quy định phân loại CTRSH theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 nhưng hiệu quả thực thi vẫn là một dấu hỏi lớn.

TS Tạ Đình Thi thẳng thắn chỉ ra 8 vấn đề đáng quan tâm đang tồn tại gồm khối lượng chất thải gia tăng nhanh chóng, phân loại rác tại nguồn chưa hiệu quả, công nghệ xử lý lạc hậu, ô nhiễm môi trường vẫn nhức nhối, thiếu kinh phí và cơ chế tài chính bền vững, hệ thống pháp lý chưa hoàn thiện, thiếu sự tham gia của cộng đồng, doanh nghiệp và sự phối hợp thiếu đồng bộ.

Nhận định này được củng cố bởi báo cáo của Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Hoàng Văn Thức tại Đại hội Đảng bộ Bộ Nông nghiệp và Môi trường lần thứ I. Theo đó, dù ngành Môi trường đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận trong nhiệm kỳ 2020-2025, như tỷ lệ thu gom, xử lý CTRSH đô thị đạt 97,26% năm 2024 nhưng tỷ lệ chôn lấp vẫn còn ở mức cao (64%).

Lo ngại về quá trình chuyển đổi, ông Hồ Kiên Trung, Cục phó Cục Môi trường, cũng khẳng định, Việt Nam đang trong quá trình vận hành bộ máy mới, chính quyền địa phương 2 cấp... Nhiều nội dung quản lý môi trường cũng sẽ bị tác động và ảnh hưởng nhưng cần phải sớm có giải pháp giải quyết nhanh chóng để không xảy ra tình trạng ùn ứ chất thải, gây ô nhiễm môi trường.

Ông Huỳnh Minh Nhựt, Chủ tịch Hiệp hội Môi trường đô thị và Khu công nghiệp Việt Nam cho rằng, việc thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là bước chuyển đổi quan trọng tạo ra những thuận lợi căn bản nhưng đồng thời cũng tạo ra những khó khăn, bất cập trong quản lý chất thải rắn, trong giai đoạn chuyển đổi.

Theo ông, bối cảnh này đòi hỏi phải có những điều chỉnh về cơ chế, chính sách để vận hành bộ máy hiệu quả, thu hút nguồn lực đầu tư và đặc biệt là xây dựng hạ tầng phù hợp với yêu cầu phân loại rác tại nguồn - một nhiệm vụ cấp bách của cả cơ quan quản lý và doanh nghiệp trong công tác quản lý CTRSH.

Với khoảng 7.500 tấn rác thải phát sinh mỗi ngày, Hà Nội là tâm điểm của những áp lực về quản lý CTRSH. Dù Luật Bảo vệ Môi trường 2020 quy định phân loại rác tại nguồn là bắt buộc từ ngày 1/1/2025, thực tế triển khai tại Thủ đô vẫn còn rất nhiều vướng mắc. Mô hình chính quyền 2 cấp, chính thức vận hành từ tháng 7/2025, được xem là một bước ngoặt, mang đến cả cơ hội và thách thức lớn.

Quản lý chất thải rắn sinh hoạt còn nhiều thách thức (Ảnh minh họa)

Cơ hội lớn nhất đến từ việc trao quyền mạnh mẽ hơn cho cấp phường, xã. Việc tinh giản bộ máy, loại bỏ cấp trung gian giúp luồng chỉ đạo và phân bổ nguồn lực từ cấp thành phố xuống cơ sở trở nên trực tiếp và nhanh chóng hơn.

Theo Nghị định 131/2025/NĐ-CP ban hành tháng 6/2025, HĐND cấp xã được quyền bố trí kinh phí cho hoạt động môi trường, UBND xã được trao thẩm quyền triển khai các mô hình thu gom, xử lý chất thải, ứng phó sự cố. Điều này cho phép chính quyền cơ sở, nơi gần dân nhất, hiểu rõ đặc thù địa bàn nhất, có thể chủ động xây dựng các kế hoạch riêng, từ việc bố trí điểm đặt thùng rác, lịch trình thu gom, đến các chương trình truyền thông phù hợp với từng cụm dân cư.

Khi quyền hạn được giao rõ ràng, trách nhiệm của người đứng đầu cấp phường, xã cũng được nâng cao. Họ sẽ phải chịu trách nhiệm trực tiếp về tình trạng vệ sinh môi trường trên địa bàn mình quản lý, tạo ra áp lực tích cực để giám sát chặt chẽ hơn việc tuân thủ quy định phân loại rác của người dân và hoạt động của các đơn vị thu gom.

Bên cạnh cơ hội, mô hình mới cũng đặt ra những thách thức không hề nhỏ đối với Hà Nội. Trước hết là áp lực về năng lực và nguồn lực của cấp cơ sở. Việc sáp nhập đơn vị hành chính khiến diện tích và dân số của các phường, xã mới lớn hơn rất nhiều.

Trong khi đó, đội ngũ cán bộ môi trường cấp xã vốn đã mỏng, nay phải gánh vác thêm khối lượng công việc và trách nhiệm nặng nề hơn. Liệu họ có đủ chuyên môn để xây dựng kế hoạch, đủ nhân lực để giám sát và xử phạt?

Bên cạnh đó, hạ tầng thiếu đồng bộ dường như đang là rào cản lớn nhất hiện nay trong quản lý CTRSH của Thủ đô. Người dân sẽ không có động lực phân loại nếu hạ tầng thu gom vẫn gộp chung.

Từ chính sách đến thúc đẩy hạ tầng và tài chính

Để mô hình mới thực sự phát huy hiệu quả, các chuyên gia cho rằng cần phải có giải pháp đồng bộ. TS Nguyễn Trung Thắng, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, chính sách Nông nghiệp và Môi trường đề xuất cần tập trung rà soát tháo gỡ các “điểm nghẽn”, hoàn thiện thể chế... đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác quản lý CTRSH từ cấp tỉnh đối với cấp xã.

Về công nghệ, cần ưu tiên các công nghệ xử lý tiên tiến như đốt rác phát điện là xu thế tất yếu. Tại Hà Nội, hai nhà máy điện rác lớn gồm Nhà máy Điện rác Seraphin với công suất xử lý 2.250 tấn/ngày đêm và Nhà máy Thiên Ý (Sóc Sơn) đã giúp Thủ đô xử lý hơn 6.200 tấn rác mỗi ngày, giảm đáng kể áp lực chôn lấp rác.

Hà Nội đang lấy ý kiến về dự thảo tăng phí thu gom rác (Ảnh minh họa)

Về cơ chế tài chính, nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền” đang dần được cụ thể hóa. TP Hà Nội đang lấy ý kiến về dự thảo tăng giá dịch vụ thu gom rác.

Cụ thể, tại các phường, mức phí dự kiến tăng từ 6.000 đồng/người/tháng hiện nay lên 21.000 đồng trong năm 2025 và 43.000 đồng vào năm 2026. Mức tăng này nhằm "tính đúng, tính đủ" chi phí, khi mà năm 2024, tổng thu phí chỉ đạt gần 568 tỷ đồng trong khi tổng chi lên tới gần 2.300 tỷ đồng.

Việc điều chỉnh giá không chỉ đảm bảo nguồn lực cho các đơn vị vệ sinh môi trường mà còn là đòn bẩy kinh tế, khuyến khích người dân giảm thiểu rác và thực hiện phân loại tại nguồn.

Quản lý CTRSH tại Hà Nội trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền 2 cấp là một thách thức lớn nhưng cũng mở ra cơ hội để đổi mới toàn diện.

Thành công không thể đến từ một giải pháp đơn lẻ mà đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa việc hoàn thiện chính sách vĩ mô, đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng công nghệ, xây dựng cơ chế tài chính bền vững và quan trọng nhất là tạo ra sự chuyển biến thực chất trong nhận thức và hành động của mỗi người dân hướng tới mục tiêu xây dựng Thủ đô xanh, sạch và phát triển bền vững.

Ánh Dương