Khí thải nhà máy ốc vít và lằn ranh pháp lý

QCVN 05:2023/BTNMT - “lằn ranh pháp lý” mới với khí thải nhà máy ốc vít

QCVN 05:2023/BTNMT là quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng không khí xung quanh, thay thế QCVN 05:2013/BTNMT và QCVN 06:2009/BTNMT. Dù không phải quy chuẩn khí thải tại nguồn, nhưng đây lại là ngưỡng pháp lý bắt buộc để đánh giá mức độ ô nhiễm môi trường khu vực có hoạt động sản xuất công nghiệp.

Khí thải phát sinh trong các công đoạn cán ren, taro của nhà máy sản xuất ốc vít chứa hỗn hợp hơi dầu và bụi kim loại

Quy chuẩn quy định 7 thông số cơ bản gồm SO₂, CO, NO₂, O₃, TSP, PM10 và PM2.5; đồng thời bổ sung danh mục 44 chất độc hại cần được giám sát. Đáng chú ý, từ ngày 1/1/2026, giới hạn PM2.5 sẽ được siết chặt theo lộ trình, đặt ra yêu cầu cao hơn đối với các cơ sở sản xuất nằm gần khu dân cư.

Đối với ngành sản xuất ốc vít, vấn đề không chỉ dừng lại ở bụi thông thường. Khí thải trong nhà máy thường tồn tại dưới dạng aerosol hỗn hợp gồm hơi dầu, sương dầu và bụi kim loại siêu mịn phát sinh từ các công đoạn cán ren, taro, tạo hình và gia công bề mặt. Đây là nhóm hạt mịn có khả năng lơ lửng lâu trong không khí và dễ phát tán ra môi trường xung quanh nếu không được thu gom, xử lý hiệu quả.

Về bản chất pháp lý, nếu hoạt động sản xuất làm gia tăng nồng độ bụi mịn hoặc các chất ô nhiễm khiến chất lượng không khí khu vực vượt ngưỡng cho phép theo QCVN 05:2023/BTNMT, doanh nghiệp vẫn phải chịu trách nhiệm theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường, dù khí thải tại ống khói có thể đạt quy chuẩn riêng.

Luật sư Nguyễn Ngọc Phương Thảo, Đoàn Luật sư tỉnh Tây Ninh

Luật sư Nguyễn Ngọc Phương Thảo, Đoàn Luật sư tỉnh Tây Ninh cho rằng QCVN 05:2023/BTNMT không phải là khuyến nghị mang tính định hướng, mà là ngưỡng bắt buộc để đánh giá tác động thực tế của hoạt động sản xuất đến môi trường xung quanh. Nếu cơ quan quan trắc ghi nhận chỉ số vượt chuẩn và có căn cứ xác định nguồn phát sinh từ nhà máy, doanh nghiệp hoàn toàn có thể bị xử lý.

Theo Luật sư Nguyễn Ngọc Phương Thảo, trong các đợt thanh tra, cơ quan chức năng không chỉ căn cứ vào báo cáo quan trắc định kỳ mà còn xem xét điều kiện vận hành thực tế như mức độ phát tán sương dầu, bụi kim loại, mùi phát sinh và khoảng cách đến khu dân cư. Trường hợp hệ thống xử lý khí thải không phù hợp hoặc vận hành kém hiệu quả, nguy cơ bị xử phạt hành chính, buộc khắc phục hậu quả, thậm chí đình chỉ hoạt động là hoàn toàn có thể xảy ra.

Ở góc độ quản trị rủi ro, chi phí đầu tư hệ thống xử lý khí thải không thể được xem là lý do để miễn trừ trách nhiệm. Ngược lại, việc chủ động nâng cấp công nghệ phù hợp với quy chuẩn mới chính là yếu tố giảm thiểu rủi ro pháp lý trong dài hạn.

Không ít doanh nghiệp vẫn coi xử lý khí thải là “bài toán”, đầu tư mang tính đối phó. Tuy nhiên, khi lộ trình siết PM2.5 có hiệu lực từ năm 2026, cách tiếp cận này sẽ trở nên rủi ro hơn bao giờ hết.

Hệ lụy khi vượt ngưỡng và yêu cầu tất yếu của hệ thống xử lý bài bản

Thực tế cho thấy, nhiều nhà máy ốc vít khi không kiểm soát tốt khí thải thường xuất hiện tình trạng mù sương dầu trong phân xưởng, bụi kim loại bám dày trên máy móc và hệ thống thông gió. Đây không chỉ là biểu hiện ô nhiễm nội bộ mà còn tiềm ẩn nguy cơ phát tán ra môi trường bên ngoài.

Hơi dầu và bụi kim loại tích tụ lâu ngày có thể làm tăng nguy cơ cháy nổ khi gặp tia lửa điện hoặc nhiệt độ cao. Đồng thời, môi trường làm việc ô nhiễm cũng làm giảm tuổi thọ máy móc, tăng chi phí bảo trì và ảnh hưởng đến năng suất lao động.

Về phía người lao động, việc tiếp xúc thường xuyên với aerosol dầu - bụi mịn có thể gây kích ứng đường hô hấp, ảnh hưởng sức khỏe lâu dài. Đây là yếu tố ngày càng được cơ quan quản lý quan tâm trong bối cảnh tiêu chuẩn an toàn - vệ sinh lao động được siết chặt song song với quy chuẩn môi trường.

Từ góc độ thị trường, việc không đáp ứng quy chuẩn môi trường còn ảnh hưởng trực tiếp đến hình ảnh và khả năng tham gia chuỗi cung ứng. Nhiều đối tác, đặc biệt là doanh nghiệp FDI và khách hàng xuất khẩu, coi tiêu chuẩn môi trường là điều kiện tiên quyết trong hợp đồng hợp tác.

Việc đầu tư hệ thống xử lý khí thải đạt chuẩn giúp nhà máy ốc vít kiểm soát phát tán sương dầu, bụi kim loại, đồng thời giảm rủi ro pháp lý trong quá trình thanh tra môi trường.

Chính vì vậy, đầu tư hệ thống xử lý khí thải phù hợp đặc thù ngành ốc vít không còn là lựa chọn mang tính tự nguyện mà đã trở thành yêu cầu tất yếu. Hệ thống này không chỉ cần đáp ứng yêu cầu pháp lý theo QCVN 05:2023/BTNMT mà còn phải vận hành ổn định, kiểm soát hiệu quả hơi dầu, bụi kim loại và hạn chế phát sinh ô nhiễm thứ cấp.

Trong xu hướng đó, các giải pháp xử lý khí thải dựa trên nguyên lý cơ học, hạn chế sử dụng hóa chất và phù hợp với đặc thù aerosol dầu - bụi đang được nhiều nhà máy quan tâm. Một số doanh nghiệp trong nước đã nghiên cứu, phát triển hệ thống xử lý chuyên biệt cho ngành cơ khí, hướng tới mục tiêu vừa đáp ứng “lằn ranh pháp lý 2023”, vừa bảo đảm an toàn vận hành.

Từ thực tiễn sản xuất có thể thấy, tuân thủ QCVN 05:2023/BTNMT không chỉ là “đáp án” để vượt qua các đợt thanh tra môi trường, mà còn là chiến lược giúp doanh nghiệp ốc vít xây dựng nhà máy sạch, an toàn và bền vững hơn trong dài hạn.

Hoàng Lân