Ký ức lửa đạn và niềm tin qua những tác phẩm đi cùng năm tháng

Tháng Chạp năm 1972, Hà Nội bước vào một trong những thời khắc khốc liệt nhất của lịch sử dân tộc. Cuộc tập kích chiến lược bằng không quân của đế quốc Mỹ với trọng tâm là máy bay B-52 đã biến bầu trời Thủ đô thành chiến trường rực lửa suốt “12 ngày đêm”.

Chiến thắng “Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không” mang ý nghĩa quân sự - chính trị to lớn và còn là chiến thắng của bản lĩnh, trí tuệ và tinh thần văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Tinh thần ấy đã được lưu giữ, lan tỏa và bồi đắp bền bỉ qua nhiều tác phẩm âm nhạc, văn học, nghệ thuật đi cùng năm tháng.

Bình thản, kiêu hãnh và giàu chiều sâu văn hóa

Một trong những tác phẩm văn học tiêu biểu phản ánh sâu sắc tinh thần Hà Nội trong cuộc chiến tranh phá hoại của không quân Mỹ là bút ký “Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi” của nhà văn Nguyễn Tuân. Với lối viết tài hoa, uyên bác và giàu chất văn hóa, Nguyễn Tuân không chỉ kể lại những trận đánh trên bầu trời Thủ đô, mà còn làm nổi bật “cốt cách Hà Nội” - sự điềm tĩnh, tự tin và kiêu hãnh của con người nơi đây trước thử thách sinh tử.

Đường phố Hà Nội trong những ngày giặc Mỹ đánh phá ác liệt cuối tháng 12/1972. (Ảnh: TTXVN)

Tập bút ký của nhà văn Nguyễn Tuân, ra đời đúng vào những ngày tháng Hà Nội đỏ lửa, anh dũng chống trả những trận bom rải thảm từ pháo đài bay Mỹ và được Hội Văn nghệ Hà Nội cho xuất bản ngay sau khi trận bom Mỹ cuối cùng chấm dứt (ngày 30/12/1972).

Nhiều người cùng thời với Nguyễn Tuân kể lại, lúc viết tập bút ký này, Nguyễn Tuân nhất định bám trụ Hà Nội không chịu đi sơ tán, đầu đội mũ phòng không, chiều chiều ung dung ngồi ở quán bia Cổ Tân như chưa hề có lũ cướp trời đang rình rập.

Nhà văn Ngọc Trai trong cuốn “Trò chuyện với nhà văn Nguyễn Tuân” (NXB Hội Nhà văn, 2010) đã ghi lại lời tâm sự của cụ Nguyễn như sau: “Mình sống được như thế này là lãi rồi, cần trốn tránh làm gì nữa! Bây giờ mình “Sống mãi với Thủ đô thôi” (tên một cuốn tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng).

Tập bút ký của nhà văn Nguyễn Tuân

Nguyễn Tuân có lần tâm sự: “Tôi nói “Hà Nội ta” là Hà Nội của chúng ta đây! Hà Nội của ta đây! Tôi tự hào với cái Hà Nội của ta, thế có được không? Thế còn “đánh Mỹ giỏi” thì phải nói rõ ra là đánh Mỹ giỏi chứ chỉ “đánh Mỹ” thì ai biết ta đánh Mỹ như thế nào? Một cái tên sách, nó cũng là cái tên sách của tôi...” (“Trò chuyện với nhà văn Nguyễn Tuân” của Ngọc Trai).

Tập tùy bút “Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi” trong lần in đầu gồm cả thảy 11 bài, gần hai trăm trang, nội dung cơ bản đề cập đến cuộc đối đầu của quân và dân Hà Nội với không lực Mỹ (có tới 1/3 tên bài viết về tù binh Mỹ như: “Hà Nội giải tù Mỹ qua phố Hà Nội”, “Cho giặc bay Mỹ nó ăn một cái Tết ta”, “Có ba phi công Mỹ đi bộ trong chợ hoa sơ tán”, “Nó bê-năm-hai phố Khâm Thiên”)...

Nói về đóng góp của Nguyễn Tuân qua tập tùy bút “Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi”, nhà văn Nguyễn Đình Thi nhận định: “Tập tùy bút ấy là đóng góp của Nguyễn Tuân trực tiếp đánh Mỹ”. Nhà phê bình văn học, GS Phan Cự Đệ viết rằng, với “Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi”, Nguyễn Tuân đã “đánh địch với tư thế của một dân tộc đi tiên phong trên tuyến đầu chống Mỹ, với lòng tự hào của một dân tộc đang chiến thắng”.

Đài tưởng niệm Khâm Thiên

Vào cái đêm định mệnh 26/12/1972, bom Mỹ đã phá hủy 17 tổ dân phố, phá sập 534 căn nhà, 120 ngôi nhà khác bị hư hỏng nặng, cướp đi sinh mệnh của 283 người dân lương thiện, làm bị thương 262 người khác.

Trong số những người may mắn qua khỏi cơn mưa bom đêm ấy có vợ chồng ông bà chủ hiệu sách Quốc Việt ở số nhà 274. Người chồng - nhà thơ, nhà báo, nhà viết kịch Giang Quân, người gần trọn cuộc đời mình gắn bó với Khâm Thiên đã cho ra mắt bạn đọc cuốn sách “Khâm Thiên, gương mặt cuộc đời” vào năm 1997. Cuốn sách của ông đã “ôm” trọn lịch sử con phố này, có thể coi như nén nhang thắp cho những người dân vô tội xấu số, trong đó phần lớn là người già, phụ nữ và trẻ em.

Tiếng lòng Hà Nội giữa 12 ngày đêm lịch sử

Nếu văn học ghi lại chiều sâu suy tư của Hà Nội trong chiến tranh, thì âm nhạc chính là tiếng lòng trực tiếp vang lên giữa những ngày đêm ác liệt nhất. Ca khúc "Hà Nội - Điện Biên Phủ" của nhạc sĩ Phạm Tuyên ra đời trong chính những ngày cuối năm 1972 đã trở thành bản hùng ca của Thủ đô anh hùng. Giai điệu rắn rỏi, ca từ giàu khí thế, bài hát thể hiện niềm tin tất thắng của quân và dân Hà Nội trong cuộc đối đầu không cân sức với không lực Hoa Kỳ.

Theo nhạc sĩ Phạm Tuyên, 4 giờ sáng 19/12/1972, tháp phát sóng lớn nhất của ta ở Mễ Trì (Hà Nội) bị bom Mỹ đánh sập. Ngày 20/12/1972, địch tiếp tục ném bom tháp đài phát sóng ở Bạch Mai... bộ đội phòng không ta đánh trả quyết liệt. Đêm 26/12, bộ đội ta bắn rơi 8 chiếc máy bay B-52.

Xác máy bay B52 trên hồ Hữu Tiệp làng Ngọc Hà (Hà Nội)

Nghe lời hiệu triệu của Đại tướng Võ Nguyên Giáp từ làn sóng Đài Tiếng nói Việt Nam, trái tim nhạc sĩ Phạm Tuyên như muốn bung ra khỏi lồng ngực. Niềm xúc động trào dâng trong huyết quản người nhạc sĩ tài hoa. Ông tự nhủ, phải ghi lại ngay thời khắc lịch sử này. Đêm 27/12/1972, những nốt nhạc đầu tiên của ca khúc: “Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không” lần lượt vang lên trong trí óc ông, ngay trong căn hầm trú bom.

Sau khi viết xong, nhạc sĩ hát cho các đồng nghiệp nghe:

"B52 tan xác cháy sáng bầu trời,

Hào khí Thăng Long ánh lên ngời ngời,

Rồng ta lao vút tới vây bắt lũ hung thần khát máu.

Ý chí chúng ta đây mạnh hơn ngàn lần bom súng quân thù,

Một trận Điện Biên nay sẽ vùi mộng xâm lăng.

Hà Nội ơi, đây Thăng Long, đây Đông Đô, đây Hà Nội, Hà Nội của chúng ta,

Trong trận Điện Biên mới oai hùng, sáng rực hào quang chiến thắng.

Hà Nội ơi, dẫu phố phường bị giặc tàn phá đau thương,

Ta bước trên đầu thù, tự hào thay dáng đứng Việt Nam".

Ông vừa dứt lời, tiếng vỗ tay rào rào tán thưởng, ai cũng rưng rưng xúc động. Anh em trong cơ quan đề nghị thu thanh và phát sóng ngay ca khúc trên làn sóng Ðài Tiếng nói Việt Nam, để khơi dậy ý chí chiến đấu của quân và dân ta.

Chính nhạc sĩ Phạm Tuyên và các nhạc sĩ Trần Thụ, Văn Ðạt cùng nhau tập luyện, thể hiện ca khúc này. Sau đó, ca khúc được phát trong hương trình "Tiếng hát gửi về Nam" qua sóng phát thanh đến với đồng chí, đồng bào trong những ngày diễn ra trận chiến đấu ác liệt giữa quân dân ta và không lực Mỹ trên bầu trời Hà Nội.

Trận địa tên lửa SAM 2 trong Chiến dịch phòng không năm 1972 (Ảnh: Tư liệu)

Bên cạnh đó, ca khúc "Nhớ về Hà Nội" với những câu hát:

Và nhớ lúc bom rơi lửa chiến tranh,
Đất rung ngói tan gạch nát.

Em vẫn đạp xe ra phố,
Anh vẫn tìm âm thanh mới…”

đã khắc họa sinh động đời sống Hà Nội trong chiến tranh. Bom đạn tàn phá phố phường nhưng không thể làm tê liệt nhịp sống, không thể dập tắt tình yêu, sáng tạo và niềm tin hướng về tương lai. Chính trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, người Hà Nội vẫn giữ cho mình phong thái ung dung, lạc quan - một vẻ đẹp tinh thần rất đặc trưng.

Ca khúc "Em ơi Hà Nội phố" (nhạc sĩ Phú Quang phổ thơ Phan Vũ) như một khúc hồi tưởng lắng sâu, nhắc lại những vết thương của Hà Nội bằng giọng điệu trầm buồn, day dứt. Những con phố cũ, những mái nhà rêu phong, những khoảng lặng sau bom đạn đã trở thành ký ức không thể phai mờ, đồng thời làm nổi bật sức sống bền bỉ của Thủ đô sau chiến tranh.

Nhạc sĩ Phú Quang từng chia sẻ, nền căn nhà cũ của ông ngay gần tượng đài tưởng niệm nạn nhân phố Khâm Thiên trong đợt rải thảm bom B-52 những năm 70. Có lẽ chính bởi vậy, hình ảnh "cây bàng mồ côi mùa đông" trong ca khúc vang lên da diết, lay động lòng người.

Những câu thơ, câu hát "Ta còn em" lặp đi lặp lại cũng chính là một sự khẳng định về tinh thần, ý chí và niềm tin bất diệt của người Hà Nội chưa bao giờ vơi cạn.

Hơn 50 năm đã trôi qua, những tác phẩm ấy vẫn vang vọng trong đời sống hôm nay, nhắc nhở các thế hệ về giá trị của hòa bình, của bản lĩnh Thăng Long và trách nhiệm gìn giữ, phát huy truyền thống văn hóa của Thủ đô ngàn năm văn hiến. Hà Nội trong chiến tranh đã như thế và tinh thần ấy vẫn đang tiếp tục được bồi đắp trong hành trình phát triển của Hà Nội hôm nay.

Hương Thu