Mối lo từ học đường đến môi trường làm việc

Khi công cụ trở thành hiểm họa

Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh và vài thao tác, nhiều bạn trẻ có thể tạo ra bài luận, một video giải trí, thậm chí cả đoạn phim deepfake khiến người xem khó phân biệt thật – giả. Công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) mở ra những tiện ích chưa từng có nhưng đồng thời cũng mang lại nhiều ảnh hưởng không tốt trong học tập và công việc.

Bùi Khánh Toàn, sinh viên năm thứ 2 Đại học FPT cho biết: Em chỉ cần nhập đề tài vào AI là có ngay tiểu luận vài nghìn chữ, kèm trích dẫn. Tuy nhiên khi thầy gọi em thuyết trình, em bối rối vì nắm rõ được vấn đề để phân tích, chứng minh”.

Trên các nhóm học tập, hàng loạt câu lệnh được chia sẻ để tạo tiểu luận, báo cáo bằng AI. Có những bạn học sinh, sinh viên thay vì dành thời gian đọc sách, nghiên cứu tài liệu thì chọn cách nhanh gọn: để AI viết hộ. Hệ quả là kiến thức nền bị hổng, kỹ năng tư duy phản biện ngày càng yếu.

Người trẻ cần kiểm soát thông tin khi sử dụng trí tuệ nhân tạo để tránh những hệ lụy đáng tiếc.

Bên cạnh việc học tập, nếu không phải là người sử dụng AI biết kiểm soát và kiểm chứng, trí tuệ nhân tạo còn ảnh hưởng cả đến công việc của các bạn trẻ.

Nguyễn Song Phúc, một nhân viên công ty truyền thông tại Hà Nội kể: “Một lần mệt vì quá tải công việc, em đã để AI viết ý tưởng, kế hoạch công việc rồi gửi thẳng cho sếp mà mình không kiểm duyệt. Đọc xong sếp trả lại và đánh giá em làm việc ẩu. Cơ hội thăng tiến, tăng lương của em vì thế mà cũng bị ảnh hưởng”.

Trong thực tế, không ít bạn trẻ khi được giao làm công việc gì thì đa số nhờ AI nghĩ hộ, vì thế báo cáo công việc rất dày, nhìn có vẻ khoa học nhưng khi thuyết trình lại không nói và chứng minh được những dẫn chứng trong báo cáo. Điều này khiến lãnh đạo mất niềm tin đối với mình.

Không dừng ở việc “nhờ” AI học hộ, nhiều bạn trẻ còn thử sức tạo video deepfake (sản phẩm giả mạo giống như thật được tạo bởi AI) để trêu chọc bạn bè, thậm chí những người mình ghét. Những hình ảnh ghép khuôn mặt trong bối cảnh nhạy cảm được tung lên mạng xã hội, gây tổn thương cho nạn nhân và ảnh hưởng nặng nề đến cuộc sống của họ.

Đặc biệt trên không gian mạng, không ít kẻ sử dụng hình ảnh, tạo video giả mạo liên quan đến các vấn đề chính trị để bôi nhọ Đảng, Nhà nước. Các hình ảnh này có thể gây hiểu lầm trong suy nghĩ và tư tưởng của người xem.

Sự lan tràn của những nội dung giả mạo không chỉ gây hoang mang cho cộng đồng mà còn tác động trực tiếp đến đời sống cá nhân của mỗi người trẻ. Nhiều ý kiến cho rằng, AI hỗ trợ công việc tốt nhưng lạm dụng và thiếu kiểm soát, kiểm chứng thì hậu quả là người trẻ sẽ bị triệt tiêu sự sáng tạo và có thể mất việc vì không có khả năng làm việc thực tế.

Người trẻ cần làm chủ công nghệ

Dù vẫn sử dụng AI trong học tập, nhưng không ít người trẻ cũng tự ý thức làm chủ công nghệ và kiểm soát được thông tin mà trí tuệ nhân tạo tổng hợp. Bùi Khánh Toàn, sinh viên ngành Công nghệ Thông tin, ĐH FPT cho biết,

“Em coi AI như một người bạn đồng hành. Em để nó gợi ý cách làm nhưng phần quan trọng nhất vẫn là em tự xử lý. Nếu dựa dẫm quá thì lâu dần mình mất khả năng sáng tạo”.

Thúy Hiền cho rằng AI là một công cụ hỗ trợ học tập hữu ích

Lê Thị Thúy Hiền hiện đang là sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền chia sẻ: “Là sinh viên ngành Báo chí - Truyền thông, em sử dụng AI để hỗ trợ cho việc viết lách, tìm ý tưởng và tra cứu các thông tin văn hóa - xã hội. Việc này giúp tiết kiệm thời gian, tăng hiệu suất và mở ra nhiều hướng tiếp cận mới mẻ.

AI giúp em tìm ý tưởng, tổng hợp tư liệu nhanh hơn nhưng sản phẩm cuối cùng phải là tiếng nói riêng của em. Nếu chỉ sao chép AI thì em chẳng khác nào đang đánh mất nghề nghiệp tương lai”.

Bên cạnh đó, Thuý Hiền cũng tìm hiểu từ bạn bè, thầy cô để tìm kiếm tài liệu đáng tin cậy và cách kiểm tra lại tính chính xác của thông tin từ các ứng dụng AI. Để đảm bảo độ tin cậy, Hiền đã hình thành thói quen kiểm tra chéo, chỉ sử dụng thông tin từ các trang web, trang báo, trang tin chính thống thuộc quyền quản lý của Nhà nước. "Đây là cách duy nhất để em đảm bảo tính chính xác khi sử dụng làm tài liệu học", Hiền khẳng định.

Trong thời đại công nghệ bùng nổ, việc nâng cao “đề kháng” thông tin cho giới trẻ là vô cùng cấp thiết. Bên cạnh nỗ lực tự thân, các nền tảng mạng xã hội và cơ quan quản lý đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát tin giả và deepfake.

Thúy Hiền đề xuất: "Các nền tảng mạng xã hội cần thắt chặt khâu kiểm duyệt nội dung thông tin. Ngoài ra, các trường học nên tổ chức nhiều hoạt động tuyên truyền, tọa đàm, hội thảo hay các cuộc thi sáng tạo nội dung tuyên truyền cũng là một giải pháp hiệu quả để nâng cao nhận thức cộng đồng”.

Dù đối mặt với nhiều rủi ro, không thể phủ nhận AI vẫn là một công cụ mạnh mẽ nếu được sử dụng đúng cách. Nguyễn Phúc, 22 tuổi, một nhân viên văn phòng tại Thanh Xuân, Hà Nội, tin rằng AI sẽ giúp tối ưu hóa công việc và cuộc sống. Quan trọng là người trẻ cần nhận thức rõ những mặt trái, trang bị kiến thức và kỹ năng để tận dụng lợi thế của công nghệ, đồng thời tự bảo vệ bản thân trước những cám dỗ và rủi ro.

Mỗi người khi sử dụng AI nên kiểm tra chéo thông tin để đảm bảo tính chính xác

Các chuyên gia cho rằng, thay vì cấm đoán, cần giáo dục giới trẻ kỹ năng số và tinh thần trách nhiệm. Theo TS. Phạm Quang Dũng, Phó trưởng phòng Đào tạo, trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải: "Trong bối cảnh AI và deepfake phát triển mạnh mẽ, công nghệ này vừa mở ra nhiều cơ hội, vừa tiềm ẩn không ít rủi ro cho sinh viên và thế hệ trẻ. AI có thể hỗ trợ việc tìm kiếm thông tin, tóm tắt tài liệu, sáng tạo nội dung và rèn luyện kỹ năng nghiên cứu nhưng nếu lạm dụng hoặc sử dụng thiếu trách nhiệm, các bạn trẻ dễ bị lệ thuộc, suy giảm tư duy phản biện, vi phạm đạo đức học thuật, thậm chí bị cuốn vào tin giả hoặc các sản phẩm xuyên tạc. Deepfake còn có thể bị lợi dụng để bôi nhọ danh dự, gây tác động tâm lý và làm xói mòn niềm tin trong xã hội. Đây chính là “mặt trái” mà chúng ta cần nhận diện rõ ràng.

Tại Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải, chúng tôi không đi theo hướng cấm đoán, mà chú trọng giáo dục kỹ năng số, tinh thần trách nhiệm và sự tỉnh táo khi khai thác công nghệ mới. Nhà trường đã tổ chức nhiều workshop, talkshow để hướng dẫn sinh viên nhận diện rủi ro và ứng dụng AI một cách hiệu quả trong học tập, nghiên cứu và sáng tạo. Các nền tảng như ChatGPT, NotebookLM hay những ứng dụng học thuật khác đã được giới thiệu, giúp sinh viên hệ thống kiến thức, phát triển ý tưởng. Tuy nhiên, chúng tôi luôn nhấn mạnh rằng AI chỉ là công cụ hỗ trợ, còn giá trị cốt lõi vẫn nằm ở tri thức nền tảng và sự nỗ lực học tập của mỗi cá nhân.

Không chỉ riêng sinh viên Đại học Công nghệ Giao thông vận tải, mà với thế hệ trẻ nói chung, điều quan trọng là phải coi AI như một “trợ lý thông minh” chứ không phải “người thay thế”. Chúng ta cần chủ động học hỏi, rèn luyện tư duy độc lập, biết chọn lọc và kiểm chứng thông tin. Khi sử dụng công nghệ với tinh thần trách nhiệm và bản lĩnh, AI sẽ trở thành động lực phát triển, thay vì hiểm họa cho tương lai".

Có thể nói, AI là một phần không thể tách rời của xã hội hiện đại. Đối với giới trẻ, chúng vừa là cơ hội, vừa là thách thức. Bằng cách nâng cao nhận thức, trang bị kiến thức và xây dựng một thái độ chủ động, mỗi người trẻ có thể biến AI từ một mối đe dọa thành một người bạn đồng hành tích cực trên con đường học tập và phát triển bản thân.

Đình Trung