Nhập cư - Giải pháp cho vấn đề dân số của Nhật Bản

Cuộc khủng hoảng lớn nhất mà Nhật Bản đang phải đối mặt chính là vấn đề dân số. Dân số nước này đã suy giảm liên tục kể từ năm 2010 đến nay. Các dự báo gần đây của Viện Nghiên cứu Dân số và An sinh Xã hội Nhật Bản cho thấy xu hướng sụt giảm dân số tại quốc gia Đông Á này sẽ còn tiếp tục gia tăng mạnh mẽ.

Dự kiến, dân số nước này sẽ giảm khoảng 6,2 triệu người trong những năm 2020, con số này vào những năm 2030 và 2040 lần lượt sẽ là 8,2 triệu và 9 triệu người.

Tỷ lệ người già gia tăng - bài toán hóc búa của Nhật Bản

Tốc độ già hóa nhanh, tỷ lệ sinh cũng giảm

Thêm 2 vấn đề đáng lo ngại nữa đó là tốc độ già hóa dân số nhanh và tỷ lệ sinh giảm. Năm 2014, người cao tuổi đã chiếm 26% dân số nước này và tới năm 2015, số người từ 80 tuổi trở lên đã vượt quá 10 triệu người.

Cùng với xu hướng này, số trẻ em sinh ra trong năm 2016 đã giảm 1 triệu trẻ. Đây là lần đầu tiên tỷ lệ sinh giảm nhiều như vậy kể từ khi dữ liệu này được thu thập ở Nhật Bản. Trong khi đó, tỷ lệ sinh cũng không chứng kiến sự cải thiện nào khi tỷ suất sinh năm 2016 là 1,44 con/phụ nữ, cách xa tỷ lệ 2,07 con/phụ nữ cần thiết để duy trì mức dân số không đổi.

Hệ luỵ từ những vấn đề này chính là nhu cầu đối với dịch vụ chăm sóc sức khoẻ cho người cao tuổi sẽ tăng cao, dự kiến năm 2025 cầu sẽ vượt quá cung và Nhật Bản sẽ thiếu khoảng 370.000 nhân viên chăm sóc.

Trong khi đó trong lĩnh vực kinh tế, khi lực lượng lao động giảm, tỷ lệ thất nghiệp vào tháng 7/2017 của Nhật Bản đã rơi xuống mức đáng báo động là 2,8%. Ngân hàng dữ liệu Teikoku cho hay trong nửa đầu năm 2017, các công ty tuyên bố phá sản do tình trạng thiếu lao động đã tăng 290% so với cách đây 4 năm. Tác động của tình trạng thiếu lao động đến nền kinh tế đang trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết.

Năm 2014, Chính phủ đã bổ nhiệm vị trí Quốc vụ khanh về phát triển dân số và thúc đẩy kinh tế địa phương, đồng thời dành hẳn một nguồn ngân sách lớn để khắc phục đà suy giảm dân số nghiêm trọng hiện nay. Tuy nhiên cho tới nay, vẫn chưa có tiến bộ nào thực sự đáng kể trong việc đạt được mục tiêu duy trì tổng số dân cũng như khắc phục sự tập trung dân cư và công nghiệp quá mức tại thủ đô Tokyo.

Đối mặt với vấn đề dân số nghiêm trọng như vậy, có thể dự đoán rằng chính sách nhập cư sẽ là một chủ đề thảo luận nóng. Tuy nhiên, chính quyền Nhật Bản hiện nay chưa có ý định áp dụng các biện pháp để khuyến khích nhập cư và do đó, chưa diễn ra sự thảo luận sôi nổi về chính sách nhập cư tại nước này.

Lý do chính mà chính phủ tránh vấn đề nhập cư là những ý nghĩa tiêu cực mà nó mang tới cho người dân Nhật Bản. Nhiều người dân cho rằng, chính sách thuận lợi cho nhập cư sẽ dẫn đến dòng người nước ngoài lớn đổ vào – những người không biết tiếng Nhật, những người sẽ đe doạ xã hội nội tại hài hòa của Nhật Bản.

Người nhập cư sẽ là một biện pháp giúp giảm tốc độ già hóa dân số của Nhật

Đà nhập cư vẫn gia tăng

Dẫu vậy, sự thiếu hụt lao động vẫn dẫn đến sự gia tăng số lượng người nước ngoài tới Nhật Bản vào năm 2016. Vào cuối năm 2016, đã có 2,38 triệu người nước ngoài ở Nhật Bản, tăng 148.959 người so với một năm trước. Tại tất cả 47 thành phố và vùng nông thôn của Nhật Bản, số lượng người nước ngoài cư trú đều tăng.

Trong những năm gần đây người nước ngoài thường đến Nhật Bản theo diện visa du học nhưng sau đó ở lại tìm việc làm như những người lao động hoặc làm việc theo Chương trình Đào tạo Thực tập kỹ thuật (TITP) – vốn được xây dựng nhằm chuyển giao công nghệ cho các nước đang phát triển.

Mặc dù cách tiếp cận này có thể giúp tạm thời bảo đảm đủ lực lượng lao động, đây không phải là giải pháp lâu dài cho vấn đề dân số. Việc Chính phủ Nhật Bản chưa chính thức thừa nhận lao động nước ngoài khiến nguy cơ lao động bất hợp pháp và cư trú trái phép của lực lượng nhập cư nước ngoài gia tăng.

Ở cấp cơ sở, các chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ đã hỗ trợ cho người nước ngoài trong khoảng 20 năm qua, bất chấp việc Nhật Bản chưa có một chính sách nhập cư cấp quốc gia.

40% các chính quyền địa phương đã xây dựng kế hoạch thúc đẩy cùng chung sống đa văn hóa để hỗ trợ người nước ngoài. Một ý tưởng đã thu hút được sự quan tâm của giới truyền thông là những người nước ngoài trẻ tuổi (từ các nước thân thiện với Nhật Bản) có khả năng nói tiếng Nhật ở một mức độ nào đó sẽ được chấp nhận theo các giai đoạn bằng cách thiết lập những khuôn khổ cần thiết ở cả cấp trung ương và địa phương. Người dân nói chung đang dần dần hiểu rõ nhu cầu về chính sách nhập cư.

Xây dựng chính sách nhập cư phù hợp với Nhật Bản là điều cần thiết để hạn chế đà suy giảm dân số và đảm bảo sự bền vững của xã hội Nhật Bản. Chấp nhận người nhập cư sẽ đảm bảo một nguồn lực lao động quan trọng. Thêm vào đó, hoài bão và động lực của người nhập cư có thể truyền cảm hứng cho thanh thiếu niên Nhật Bản hợp tác và cạnh tranh thân thiện, mang tới những sức mạnh cần thiết để khôi phục đà phát triển của Nhật Bản.

* Bài viết thể hiện quan điểm của ông Toshihiro Menju, chuyên gia nghiên cứu chính sách nhập cư của Nhật, Giám đốc điều hành, quản lý chương trình của Trung tâm Giao lưu Quốc tế Nhật Bản (JCIE).

Minh Hoa (dịch từ East Asia Forum)