Ô nhiễm rác thải sinh hoạt tăng phát thải khí mê-tan

Theo Điều 75 Luật Bảo vệ môi trường có hiệu lực từ 1/1/2025, đã quy định rõ và bắt buộc tổ chức, hộ gia đình, cá nhân phát sinh chất thải rắn sinh hoạt có trách nhiệm phân loại rác thải tại nguồn.

Tuy nhiên, trong những năm gần đây, cùng với tốc độ đô thị hóa, công nghiệp hóa và sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng, lượng chất thải rắn sinh hoạt tại Việt Nam gia tăng nhanh chóng.

Phân loại rác tại nguồn góp phần giảm phát thải khí mê-tan và bảo vệ môi trường bền vững. Ảnh minh họa

Thống kê trung bình mỗi ngày cả nước phát sinh trên 69.400 tấn rác thải sinh hoạt, nhưng có khoảng 62,97% được xử lý bằng chôn lấp (trong đó phần lớn là chôn lấp không hợp vệ sinh), còn lại được xử lý bằng hình thức đốt tăng phát thải khí mê-tan gây ô nhiễm không khí, biến đổi khí hậu...

Một số đô thị lớn đã triển khai thí điểm phân loại rác nhưng kết quả còn hạn chế, chưa đảm bảo tính đồng bộ giữa các khâu như thu gom, vận chuyển, xử lý.

Riêng với rác thải nhựa, mỗi năm nước ta phát sinh hàng triệu tấn rác thải nhựa trên đất liền nhưng chỉ khoảng 27% được thu gom, phân loại và tái chế.

Hiện nay, lượng rác thải nhựa đổ ra biển của nước ta ước tính khoảng 0,28-0,73 triệu tấn/năm, rác thải nhựa từ ngành khai thác thủy sản như lưới, dây câu, dây thừng chiếm trung bình 51,7% về số lượng và 73,3% về khối lượng rác thải nhựa tồn đọng.

Ô nhiễm rác thải sinh hoạt đang là một trong những thách thức lớn của môi trường đô thị. Không những thế, hạ tầng và công nghệ xử lý rác chưa đáp ứng yêu cầu, nhu cầu đầu tư lớn trong khi nguồn kinh phí địa phương còn hạn hẹp, việc huy động xã hội hóa khó khăn…

Các chuyên gia khẳng định phân loại rác tại nguồn theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 có hiệu lực từ ngày 1/1/2025 được coi là một bước đi quan trọng tạo nền tảng để xây dựng nền kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải khí mê-tan, giảm áp lực xử lý rác thải và bảo vệ môi trường bền vững, mở ra kỳ vọng thay đổi thói quen xử lý rác và giảm áp lực chôn lấp rác.

Tuy nhiên sau gần 1 năm triển khai, việc phân loại rác tại nguồn vẫn còn ì ạch, chậm trễ, chưa thực chất, khiến cho dư luận đặt câu hỏi về những nút thắt trong khâu thực thi.

Bên cạnh khó khăn về cơ sở hạ tầng, một số ý kiến cho rằng chính thói quen của xã hội cũng là một nút thắt khó tháo gỡ. Thói quen tiêu dùng một lần như túi nilon, ống hút nhựa, chai nước đóng sẵn vẫn phổ biến. Đáng chú ý, người dân đã quen với việc bỏ chung rác vào một túi nilon duy nhất rồi thải ra môi trường.

Ngoài ra hiện nay, nhiều địa phương chưa ban hành định mức kinh tế kỹ thuật, đơn giá thu gom vận chuyển, xử lý rác dẫn đến khó khăn trong việc ký kết hợp đồng dịch vụ với các đơn vị công ích.

TS Hoàng Xuân Cơ, Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam cho biết, từ thực tế triển khai ở Hà Nội và nhiều địa phương khác, “điểm nghẽn lớn nhất” không nằm riêng ở người dân hay hạ tầng, mà ở cơ chế quản lý thiếu đồng bộ. Người dân phần lớn đã có ý thức, nhưng thiếu hướng dẫn rõ ràng và thiếu niềm tin vì hệ thống thu gom, xử lý chưa tách riêng rác sau phân loại. Dù có nhiều nỗ lực, việc phân loại rác tại nguồn vẫn dừng ở mức “phong trào”, chưa trở thành thói quen xã hội bền vững.

Theo các chuyên gia, quản lý rác thải nhựa không phải là nhiệm vụ riêng của cơ quan quản lý nhà nước mà là trách nhiệm chung của doanh nghiệp, cộng đồng và mỗi người dân. Thành công phụ thuộc vào quyết tâm chính trị, cơ chế pháp luật chặt chẽ và sự thay đổi hành vi tiêu dùng hướng tới mục tiêu giảmt phát thải khí mê-tan.

Không chỉ kêu gọi thay đổi nhận thức, hành vi tiêu dùng, mà cần sự vào cuộc của các nhà sản xuất, thiết kế sản phẩm, chuỗi cung ứng và hệ thống thu gom, tái chế mới có thể xử lý được những tồn tại của rác thải.

Phương Thu