Tạo “lá chắn” pháp lý bảo vệ tài sản trí tuệ thời đại số

Chuyển từ bảo hộ sang khai thác giá trị tài sản trí tuệ

Đại biểu Nguyễn Thị Lan bày tỏ sự đồng tình và đánh giá cao tinh thần đổi mới, tính kịp thời và tầm nhìn dài hạn của dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ.

Bà nhấn mạnh việc sửa đổi Luật lần này là một bước tiến quan trọng, cụ thể hóa các chủ trương lớn của Đảng trong Nghị quyết 57, Nghị quyết 66, Nghị quyết 68 về thúc đẩy khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế tư nhân và hoàn thiện thể chế pháp luật trong kỷ nguyên mới, góp phần đưa các Nghị quyết này đi vào cuộc sống.

Theo đại biểu, điểm mới đáng chú ý của dự thảo luật là bước chuyển từ bảo hộ quyền sang khai thác giá trị của tài sản trí tuệ, nhằm mục tiêu coi tri thức là động lực kinh tế, động lực phát triển của đất nước, đúng như tinh thần các nghị quyết của Đảng.

Trong đó, quy định về tài chính hóa quyền sở hữu trí tuệ là một điểm đột phá quan trọng, cần phân định rõ trường hợp được tự định giá và trường hợp bắt buộc phải định giá độc lập.

ĐBQH Nguyễn Thị Lan

Đại biểu phân tích, nếu sáng chế hoặc nhãn hiệu được tạo ra từ nguồn kinh phí cá nhân, chủ sở hữu có thể tự định giá nhưng nếu sử dụng ngân sách Nhà nước hoặc kinh phí từ chương trình khoa học công nghệ quốc gia thì cần có tổ chức định giá độc lập và cơ chế kiểm định của cơ quan có thẩm quyền.

Đồng thời, nữ đại biểu đề nghị cần sớm ban hành tiêu chí, quy trình và cơ chế giám sát việc định giá, tránh tình trạng “thổi giá” hoặc “ảo hóa” giá trị tài sản trí tuệ.

Về một số nội dung cụ thể, đại biểu Nguyễn Thị Lan đề nghị cần bổ sung cơ chế bảo hộ đặc thù cho các giống cây trồng được tạo ra bằng công nghệ sinh học và chuyển gen để thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực nông nghiệp.

Hiện nay, dự thảo luật mới chỉ dừng ở quy định chung về việc cấp bằng bảo hộ chứ chưa đề cập cụ thể về các giống cây trồng được tạo ra bằng công nghệ sinh học chuyển gen (GMO). Trong khi đó vấn đề chỉnh sửa gen và tạo ra giống cây trồng mới đang phát triển rất nhanh, nếu không có quy định bảo hộ cụ thể sẽ rất khó khăn cho việc nghiên cứu và ứng dụng.

Vì vậy, cần bổ sung cơ chế thẩm định và tiêu chuẩn kỹ thuật riêng cho giống công nghệ sinh học; công nhận kết quả khảo nghiệm quốc tế để rút ngắn thời gian cấp bằng bảo hộ. Điều này nhằm tránh tình trạng phải bắt đầu từ đầu khi một giống quốc tế tốt đã có kết quả đánh giá được công nhận, giúp tiết kiệm thời gian và thúc đẩy việc đưa các giống mới vào sản xuất nhanh chóng hơn.

Đảm bảo theo kịp sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và công nghiệp văn hoá

ĐBQH Tạ Đình Thi

Theo đại biểu Tạ Đình Thi, trong bối cảnh Quốc hội đang xem xét sửa đổi nhiều luật có liên quan đến lĩnh vực sở hữu trí tuệ như Luật Chuyển đổi số, Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chuyển giao công nghệ, Luật Công nghệ cao, việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ cần phải được rà soát đồng bộ với các nhóm luật liên quan khác đang được chỉnh sửa để đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật, tránh tình trạng Luật này sửa đổi lại làm phát sinh vướng mắc hoặc gây khó khăn cho các cơ quan trong quá trình tổ chức thực thi các luật khác.

Bên cạnh đó, đại biểu đặc biệt quan tâm đến việc Nhà nước cần có chính sách rõ ràng để bảo hộ các tri thức truyền thống, tri thức bản địa trong bối cảnh hiện nay.

Theo đại biểu, tri thức bản địa và tri thức truyền thống được hình thành qua hàng ngàn năm, qua rất nhiều thế hệ, là tài sản quý giá của cộng đồng. Khi Việt Nam đang hội nhập quốc tế rất sâu rộng cùng với chủ trương phát triển mạnh kinh tế tư nhân, Nhà nước cần có chính sách bảo hộ rõ ràng đối với các tri thức bản địa trong các nhóm quy định về chính sách của Nhà nước, nhằm bảo tồn và phát triển tri thức bản địa, đảm bảo quyền lợi cho các cộng đồng đã sở hữu tri thức đó qua nhiều thế hệ…

ĐBQH Bùi Hoài Sơn

Đại biểu Bùi Hoài Sơn thì cho rằng quá trình sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ cần đảm bảo yêu cầu luật pháp theo kịp sự phát triển bùng nổ của công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo (AI).

Đại biểu nhấn mạnh sự cần thiết phải mở rộng phạm vi bảo hộ đối với các sản phẩm phi vật lý, bảo vệ biểu tượng quốc gia trên nền tảng số và đặc biệt là quy định trách nhiệm pháp lý rõ ràng cho các nền tảng số, mạng xã hội và các công cụ AI tạo sin để bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo Việt Nam trước các "BigTech" xuyên biên giới.

Để tài sản trí tuệ thực sự trở thành nguồn lực kinh tế, đại biểu kiến nghị phải khơi thông dòng vốn vào lĩnh vực này thông qua các cơ chế định giá và tài chính, bổ sung quy định về định giá tài sản trí tuệ và cơ chế thế chấp, chuyển nhượng tài sản trí tuệ trong các giao dịch tín dụng.

Trong bối cảnh phát triển kinh tế số và công nghệ mới, nhiều đại biểu Quốc hội đề nghị cần bổ sung chính sách về trí tuệ nhân tạo, để xác định ai là chủ sở hữu, đối với các tác phẩm, sáng chế, được tạo ra hoàn toàn bởi trí tuệ nhân tạo và tư cách pháp lý của trí tuệ nhân tạo trong hoạt động sáng tạo, đồng thời trách nhiệm pháp lý thuộc về ai, khi trí tuệ nhân tạo vi phạm quyền sở hữu trí tuệ của người khác?

Quang cảnh thảo luận tổ của Đoàn ĐBQH TP Hà Nội

Đại biểu Bùi Hoài Sơn đẫn chứng các nền tảng lớn như YouTube thường xuyên gặp những vấn đề về tranh chấp nội dung gốc và phái sinh, đại biểu đề nghị luật phải có cơ chế bảo vệ quyền lợi tác giả trong môi trường số. Ngoài ra, cần làm rõ thời hạn xử lý nhanh các tranh chấp nội dung trực tuyến để tránh làm mất thị trường, mất cơ hội kinh doanh của tác giả.

Bên cạnh đó, dự thảo luật cần đề cập sâu đến trách nhiệm của các nền tảng xuyên biên giới và nội dung AI. Đây là vấn đề cốt lõi để bảo vệ người sáng tạo trong bối cảnh công nghệ đang thay đổi nhanh chóng.

Đại biểu Bùi Hoài Sơn đề nghị bổ sung một điều khoản mới, nêu rõ: Nền tảng số hay nền tảng AI tạo sinh (Generative AI) phải có trách nhiệm gỡ bỏ nội dung vi phạm theo yêu cầu, ngăn chặn tái đăng tải; không thương mại hóa nội dung AI được tạo ra từ tác phẩm mà chưa xin phép tác giả. Việc bổ sung các quy định này sẽ tạo ra một lá chắn pháp lý rất quan trọng cho nghệ sĩ Việt Nam trước các "BigTech" và đảm bảo Việt Nam không bị động trong cuộc cạnh tranh giá trị số toàn cầu.

Hạnh Nguyên