Thúc đẩy hợp tác khu vực về giảm phát thải khí mê-tan

Bức tranh phát thải mê-tan ở khu vực và Việt Nam

Trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu toàn cầu, carbon dioxide (CO₂) thường được nhắc đến nhiều nhất. Tuy nhiên, mê-tan (CH₄) mới chính là “thủ phạm thầm lặng” nhưng nguy hiểm không kém. Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), khí mê-tan có tiềm năng làm nóng toàn cầu (GWP) cao gấp 84 lần so với CO₂ trong khoảng thời gian 20 năm. Hiện nay, nó chiếm gần 1/5 mức độ nóng lên toàn cầu so với thời kỳ tiền công nghiệp.

Hội đồng Cố vấn Khoa học của Liên minh Khí hậu và Không khí Sạch (CCAC) cho rằng, nếu nhân loại giảm 50% lượng khí thải mê-tan liên quan đến hoạt động của con người trong 30 năm tới, nhiệt độ toàn cầu có thể giảm 0,2°C, một bước tiến quan trọng trong việc giữ mức tăng nhiệt độ dưới ngưỡng 2°C.

Khí mê-tan hình thành chủ yếu từ chăn nuôi gia súc, trồng lúa nước, bãi rác và xử lý nước thải. Cụ thể, khí thải đường tiêu hóa của gia súc và phân bón chiếm 32%, canh tác lúa nước chiếm 8% lượng phát thải toàn cầu. Ngoài ra, phân bón hóa học chứa nitơ khi bón vào đất cũng góp phần sinh ra khí mê-tan.

Các đối tác công - tư ASEAN có nhiều hoạt động hợp tác nhằm ứng phó biến đổi khí hậu (Ảnh: Internet)

Châu Á hiện là khu vực phát thải mê-tan từ nông nghiệp cao nhất thế giới, chiếm khoảng 50% tổng lượng phát thải toàn cầu. Tại Việt Nam, nông nghiệp là nguồn phát thải lớn nhất, đặc biệt là từ canh tác lúa nước. Theo Tổng cục Thống kê, diện tích lúa nước của Việt Nam đạt khoảng 7,28 triệu ha, sản lượng hàng năm khoảng 42,69 triệu tấn. Lượng phát thải khí nhà kính từ nông nghiệp chiếm 43% tổng phát thải quốc gia, tương đương 65 - 150 triệu tấn CO₂e mỗi năm.

Báo cáo của FPT Digital chỉ ra, phát thải khí mê-tan từ nông nghiệp Việt Nam đã tăng gấp đôi trong giai đoạn 1990 - 2014, chủ yếu do mở rộng diện tích lúa và tăng đàn gia súc phục vụ nhu cầu tiêu dùng. Điều này đặt ra thách thức lớn khi Việt Nam cam kết giảm phát thải theo Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC).

Trước áp lực của biến đổi khí hậu, các quốc gia và tổ chức quốc tế ngày càng quan tâm đến việc giảm phát thải khí mê-tan, coi đây là biện pháp khí hậu nhanh và chi phí thấp nhất để làm chậm quá trình nóng lên toàn cầu trong ngắn hạn.

Tại sao cần hợp tác khu vực để giảm mê-tan?

Các chuyên gia chỉ ra rằng, khí mê-tan lan truyền nhanh trong khí quyển, nên giảm phát thải ở một quốc gia sẽ mang lại lợi ích cho cả khu vực. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với Đông Nam Á, nơi có mật độ dân cư cao và nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp.

Bên cạnh đó, các chuỗi cung ứng năng lượng, chăn nuôi và xử lý chất thải trong khu vực có nhiều điểm tương đồng. Việc hợp tác sẽ giúp chia sẻ công nghệ, đồng bộ hóa tiêu chuẩn và nhân rộng mô hình hiệu quả.

Nhiều biện pháp giảm mê-tan như vá rò rỉ trong ngành dầu khí hay thu hồi khí từ bãi chôn lấp có chi phí thấp nhưng hiệu quả cao. Hợp tác khu vực giúp chia sẻ chi phí nghiên cứu, đào tạo kỹ thuật và tiếp cận tài chính quốc tế, qua đó tăng tính khả thi của các dự án giảm phát thải.

Giảm phát thải Mê-tan trong trồng trọt và chăn nuôi (Ảnh minh họa)

Theo Trung tâm Năng lượng ASEAN, khoảng 1/5 lượng khí thải mê-tan nhân tạo đến từ ngành dầu khí, trong đó một nửa xuất phát từ các quốc gia đang phát triển. Các hoạt động khai thác, vận chuyển và xử lý dầu khí thường gây rò rỉ khí mê-tan ra môi trường.

Việc tận dụng tiềm năng giảm phát thải trong lĩnh vực năng lượng có thể ngăn chặn tình trạng nóng lên khoảng 0,1°C vào giữa thế kỷ, đồng thời mang lại lợi ích kinh tế khi thu hồi khí mê-tan để sản xuất năng lượng. Đây là cơ hội cho hợp tác khu vực, đặc biệt tại Đông Nam Á, nơi đang nổi lên nhiều sáng kiến chung nhằm kiểm soát phát thải trong ngành dầu khí.

Một số quốc gia và doanh nghiệp Đông Nam Á đã tham gia các sáng kiến quốc tế như Hiến chương khử cacbon dầu khí, Cam kết Mê-tan Toàn cầu (Global Methane Pledge) và Đối tác Mê-tan Dầu khí 2.0 (OGMP 2.0). Tại COP28, Ngân hàng Thế giới cũng ra mắt chương trình Đối tác GFMR (Global Flaring and Methane Reduction) để hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho các nước đang phát triển cắt giảm khí mê-tan.

Theo phân tích của Fulcrum (Viện ISEAS - Singapore), nông nghiệp vừa là nạn nhân của biến đổi khí hậu, vừa là nguồn phát thải chính. Các hiện tượng cực đoan như lũ lụt, hạn hán và nắng nóng tại Đông Nam Á những năm gần đây cho thấy hệ thống nông nghiệp của khu vực đang trở nên mong manh và khó dự đoán hơn.

Khảo sát “Triển vọng khí hậu Đông Nam Á 2024 (SEACO 2024)” cho thấy gần 1/3 người dân ASEAN lo ngại biến đổi khí hậu sẽ làm giảm khả năng tiếp cận thực phẩm giá rẻ. Vì vậy, giảm phát thải mê-tan trong nông nghiệp không chỉ là vấn đề môi trường mà còn là vấn đề an ninh lương thực khu vực.

Hành động tập thể vì môi trường xanh

Việt Nam đang tiên phong với sáng kiến “Một triệu ha lúa phát thải thấp”, hướng tới giảm 30% phát thải khí nhà kính vào năm 2030. Mô hình canh tác lúa giảm phát thải (AWD - làm ướt và sấy xen kẽ) đã được chứng minh có thể giảm 30 - 40% khí mê-tan so với phương pháp truyền thống. Việc mở rộng sáng kiến này sang các nước trồng lúa khác trong ASEAN sẽ là bước đi quan trọng trong hợp tác khu vực.

ASEAN cũng đang triển khai nhiều cơ chế và khung hành động chung, như: Khung đa ngành ASEAN về Biến đổi khí hậu và An ninh lương thực (AFCCFS); Thỏa thuận ASEAN về quản lý thảm họa và ứng phó khẩn cấp (AADMER); Hướng dẫn khu vực ASEAN về Nông nghiệp thông minh ứng phó khí hậu (CSA); Tầm nhìn và Kế hoạch hành động chiến lược về Lương thực, Nông nghiệp và Lâm nghiệp 2016 - 2025…

Việt Nam đang thực hiện nhiều sáng kiến nhằm giảm phát thải khí mê -tan

Tuy nhiên, để hợp tác khu vực về giảm phát thải mê-tan đạt hiệu quả, cần dựa trên năm trụ cột chính:

Hệ thống đo đạc, báo cáo và xác minh (MRV) chung: Độ chính xác dữ liệu là nền tảng cho mọi chính sách. Các nước trong khu vực nên xây dựng chuẩn MRV thống nhất, chia sẻ dữ liệu vệ tinh và quan trắc mặt đất, dựa theo khung hướng dẫn của International Methane Emissions Observatory (IMEO) và Global Methane Tracker của IEA (UNEP, 2023).

Khung pháp lý và chính sách đồng bộ: Cần đồng nhất tiêu chuẩn kỹ thuật về phát hiện, vá rò rỉ khí mê-tan; ban hành chính sách khuyến khích thu hồi khí và cơ chế báo cáo minh bạch để doanh nghiệp trong khu vực hoạt động bình đẳng.

Chia sẻ công nghệ và phát triển năng lực: Hợp tác đào tạo, xây dựng phòng thí nghiệm, trung tâm thử nghiệm, và trao đổi chuyên gia là chìa khóa. Sáng kiến “ASEAN - Korea Cooperation for Methane Mitigation” do GGGI điều phối là ví dụ thành công trong chia sẻ công nghệ và hỗ trợ kỹ thuật.

Huy động tài chính và cơ chế thị trường: Cần thiết lập quỹ khu vực về giảm phát thải mê-tan, kết hợp vốn công - tư và các nguồn tài chính xanh toàn cầu. Các hệ thống tín chỉ mê-tan có thể khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ thu hồi và tái sử dụng khí.

Hành động đa ngành - kết nối năng lượng, nông nghiệp và chất thải: Nguồn phát thải mê-tan trải rộng ở nhiều lĩnh vực, nên giải pháp cần mang tính tích hợp: Cải thiện quản lý chất thải, áp dụng kỹ thuật chăn nuôi ít phát thải, và tăng cường giám sát trong khai thác dầu khí.

Giảm phát thải khí mê-tan không chỉ là nghĩa vụ khí hậu mà còn là cơ hội phát triển bền vững cho khu vực Đông Nam Á. Với vai trò trung tâm trong nông nghiệp, năng lượng và công nghiệp, ASEAN có tiềm năng trở thành hình mẫu toàn cầu về hợp tác khu vực trong giảm phát thải mê-tan.

Để làm được điều đó, cần cam kết chính trị mạnh mẽ, cơ chế tài chính linh hoạt, và hợp tác liên ngành sâu rộng. Khi mỗi quốc gia thành viên đều coi giảm mê-tan là lợi ích chung, khu vực có thể vừa bảo vệ môi trường, vừa thúc đẩy tăng trưởng xanh, góp phần hiện thực hóa mục tiêu giữ trái đất không nóng lên quá 1,5°C.

Nguyễn Dũng