Triển khai vùng phát thải thấp: Từng bước, đồng bộ và linh hoạt

Giảm thiểu ô nhiễm không khí là yêu cầu cấp bách

Những năm gần đây, ô nhiễm không khí tại Hà Nội đã không còn là lời cảnh báo xa xôi mà trở thành hiện thực hiện hữu trong từng nhịp thở của người dân.

Theo số liệu từ Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, mức ô nhiễm trung bình của Thủ đô có thời điểm cao gấp đôi tiêu chuẩn cho phép.

Những lớp sương mù quang hóa đặc quánh vào mùa hanh khô, chỉ số chất lượng không khí thường xuyên chạm ngưỡng đỏ và tím khiến người dân Thủ đô vô cùng lo lắng.

Nguyên nhân đã được các cơ quan chức năng nhận diện rõ gồm khí thải từ phương tiện giao thông cá nhân, hoạt động xây dựng rầm rộ và nguồn phát thải từ các khu công nghiệp lân cận. Trong đó, mật độ phương tiện giao thông lớn tại khu vực nội đô được xem là "thủ phạm" chính.

Hà Nội đang đối mặt với ô nhiễm không khí nghiêm trọng

Trước thực trạng đó, mới đây, Hội đồng Nhân dân thành phố Hà Nội đã thông qua nghị quyết về tiêu chí, điều kiện cùng trình tự, thủ tục xác định vùng phát thải thấp; đồng thời quy định phạm vi và lộ trình triển khai theo từng giai đoạn.

Theo nghị quyết, từ ngày 1/7/2026, Hà Nội sẽ thí điểm vùng phát thải thấp tại một số khu vực trong vành đai 1, gồm 9 phường. Đến ngày 1/1/2028, phạm vi mở rộng ra toàn bộ vành đai 1 và một số khu vực trong vành đai 2 với tổng số 14 phường. Từ ngày 1/1/2030, vùng phát thải thấp được áp dụng cho khu vực từ vành đai 3 trở vào, gồm 36 phường, xã.

Từ năm 2031 trở đi, mọi khu vực tại Hà Nội đáp ứng một trong các tiêu chí nêu trong nghị quyết đều phải thực hiện vùng phát thải thấp.

Tại các khu vực này, thành phố sẽ cấm xe mô tô, xe gắn máy chạy xăng theo khung giờ, thời điểm hoặc theo khu vực; đồng thời cấm xe mô tô, xe gắn máy hoạt động kinh doanh vận tải qua ứng dụng công nghệ.

Hà Nội cũng sẽ hạn chế, tiến tới cấm xe ô tô không đạt quy chuẩn khí thải mức 4 lưu thông vào các vùng phát thải thấp theo từng khung giờ hoặc khu vực.

Ngoài ra, thành phố sẽ không đầu tư mới hoặc đăng ký mới các phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch khi thải bỏ xe cũ, đặc biệt đối với phương tiện thuộc sở hữu tổ chức. Xe tải trên 3,5 tấn chạy xăng, dầu cũng sẽ bị cấm đi vào các khu vực áp dụng vùng phát thải thấp.

Việc Hà Nội triển khai thí điểm vùng phát thải thấp đang nhận được sự quan tâm lớn của người dân và các chuyên gia, được đánh giá là bước đi tích cực nhằm cải thiện chất lượng không khí và tạo dựng môi trường sống trong lành hơn cho Thủ đô.

Đây không đơn thuần là một giải pháp môi trường, mà là bước cụ thể hóa Luật Thủ đô năm 2024, thể hiện quyết tâm của chính quyền thành phố trong việc thay đổi diện mạo đô thị, hướng tới một Thủ đô bền vững, đáng sống.

Theo chia sẻ của Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, LEZ là không gian cần thiết để tạo ra "lá phổi" cho khu vực lõi đô thị. Việc thí điểm thực hiện vùng phát thải thấp là bước đi cần thiết để trả lại không gian sống trong lành, bảo vệ sức khỏe cho hàng triệu người dân Thủ đô.

Cần lộ trình đồng bộ, rõ ràng, đảm bảo hiệu quả

Dù chủ trương là đúng đắn nhưng triển khai LEZ tại một đô thị đặc thù như Hà Nội là một bài toán đầy thách thức. Do đó, các chuyên gia và cơ quan quản lý đều thống nhất quan điểm: Cần một lộ trình bài bản, thận trọng và không gây "sốc" cho cộng đồng.

Để người dân từ bỏ xe xăng, hệ thống giao thông công cộng và hạ tầng xanh phải đủ mạnh để thay thế. Theo Sở Xây dựng Hà Nội, thành phố đang rà soát 110 vị trí tiềm năng để lắp đặt trạm sạc điện và tủ đổi pin.

Việc phát triển mạng lưới trạm sạc công cộng, đảm bảo an toàn cháy nổ và tính tiện dụng là điều kiện tiên quyết. Bên cạnh đó, các điểm dừng đỗ, trung chuyển phải được kết nối liền mạch giữa xe buýt, đường sắt đô thị và các phương tiện giao thông cá nhân "xanh" như xe đạp điện công cộng.

Khoanh vùng 110 vị trí có thể lắp đặt hạ tầng trạm sạc, trụ sạc và tủ đổi pin cho các phương tiện giao thông xanh tại Hà Nội

Tuy nhiên, theo các chuyên gia kinh tế, chuyển đổi xanh không thể chỉ bằng các mệnh lệnh hành chính. Thành phố cần sớm ban hành các gói hỗ trợ tài chính trực tiếp, miễn giảm thuế, phí cho người dân chuyển đổi từ xe cũ nát sang xe điện.

Bà Đặng Thùy Trang, Giám đốc đối ngoại Công ty TNHH Grab chia sẻ nỗi lo của các tài xế rằng, với nhóm lao động này, chiếc xe máy là tài sản lớn nhất. Họ lo ngại về chi phí đầu tư xe điện và hạ tầng trạm sạc tại các khu nhà trọ, chung cư cũ còn rất hạn chế. Thống kê cho thấy Hà Nội có khoảng 12.000 "xe ôm" công nghệ nhưng mới chỉ có 10% chuyển sang xe điện.

Để giải quyết bài toán này, chuyên gia kinh tế Nguyễn Minh Phong đề xuất giải pháp, trước mắt chỉ nên cấm các loại xe chạy xăng quá cũ nát, phát thải vượt quy định. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ tài chính trực tiếp cho chủ xe, bao gồm miễn giảm thuế, phí và phối hợp với doanh nghiệp cung cấp xe điện để có giá ưu đãi.

Ông Phong cũng cho rằng mức xử phạt ban đầu nên mang tính nhắc nhở và tăng dần theo lộ trình để cộng đồng không bị "sốc".

Ông Nguyễn Hoàng Hải, Phó Chủ tịch Hiệp hội Vận tải hành khách công cộng Hà Nội cho biết, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, vùng phát thải thấp chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi giao thông công cộng đủ năng lực tiếp nhận nhu cầu dịch chuyển mới, đồng thời, có lộ trình chuyển đổi hợp lý, tránh gây “cú sốc” về giao thông và xã hội.

Trong điều kiện hiện nay, nếu Hà Nội đẩy nhanh việc hình thành vùng phát thải thấp và tiến tới cấm xe cơ giới chạy xăng trong nội đô, áp lực đối với hệ thống giao thông công cộng là rất lớn.

Nhu cầu đi lại có thể tăng nhanh, đặc biệt vào giờ cao điểm; nguy cơ quá tải cục bộ là hiện hữu nếu không kịp thời bổ sung phương tiện và tổ chức lại mạng lưới.

Giao thông trên trục đường Vành đai 1 tại Hà Nội

Do đó, Hiệp hội kiến nghị triển khai theo lộ trình nhiều giai đoạn, theo vùng và theo đối tượng, gắn chặt với việc ưu tiên tuyệt đối cho giao thông công cộng. Về phương tiện, cần đẩy nhanh chuyển đổi sang xe buýt điện, xe buýt xanh; đồng thời, phát triển phương tiện cỡ nhỏ phù hợp khu vực lõi đô thị. Về kết nối, cần thúc đẩy mô hình đa phương thức: Xe buýt - metro - xe đạp công cộng - đi bộ, hướng tới “một chuyến đi, nhiều phương tiện, một vé”.

Bà Lưu Thị Thanh Chi, Phó Trưởng Phòng Quản lý môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, cho biết, vùng phát thải thấp bắt đầu áp dụng từ những bước nhỏ như cấm theo giờ, theo tuyến đường. Tất cả các phường trong vành đai 1 sẽ gửi phương án tuyến đường dự kiến lên Sở để thống nhất thực hiện. Tuyến đường trong vùng phát thải thấp phải liên thông với nhau.

Về lộ trình thực hiện, bà Chi cho biết, đây là công việc mới, đi đầu cả nước nên không thể cố định cứng thời gian hay tuyến đường. Khi triển khai có thể phát sinh điều chỉnh, có nơi nhanh hơn dự kiến, có nơi lùi lại một chút để đảm bảo hạ tầng và tiềm lực.

Thiết lập vùng phát thải thấp là một hành trình dài, đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, doanh nghiệp và người dân.

Với lộ trình "chậm nhưng chắc", ưu tiên hoàn thiện hạ tầng và có chính sách hỗ trợ tài chính nhân văn, Hà Nội hoàn toàn có thể hiện thực hóa mục tiêu "giao thông xanh", trả lại bầu không khí trong lành cho trái tim của cả nước. Đây không chỉ là một quy định pháp lý, mà là lời cam kết của Thủ đô cho thế hệ mai sau về một môi trường sống bền vững.

Ánh Dương