Trồng cây che phủ - giải pháp tự nhiên giảm phát thải khí metan

3 nhóm lợi ích nhờ trồng cây che phủ

Khí metan (CH₄) phát sinh từ đất trồng lúa và chăn nuôi là một trong những nguyên nhân chính gây hiệu ứng nhà kính mạnh gấp 28 lần so với CO₂.

Trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, ngành nông nghiệp - lĩnh vực chiếm hơn 30% tổng lượng phát thải khí nhà kính quốc gia - đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải thay đổi.

Một hướng đi đang được nhiều nhà khoa học và địa phương quan tâm là trồng cây che phủ - biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhằm giảm phát thải khí metan từ đất, đồng thời bảo vệ, phục hồi độ màu mỡ của đất và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Khí metan phát sinh từ đất trồng lúa và chăn nuôi là một trong những nguyên nhân chính gây hiệu ứng nhà kính mạnh gấp 28 lần so với CO₂

Theo Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam (VAAS), trồng cây che phủ mang lại ba nhóm lợi ích chính.

Thứ nhất, giảm phát thải khí metan và CO₂ từ đất. Khi đất được che phủ, quá trình oxi hóa và phân hủy hữu cơ diễn ra chậm hơn, hạn chế sự phát triển của vi sinh vật yếm khí sinh metan. Đồng thời, rễ cây giúp cải thiện cấu trúc đất, tăng độ thoáng khí, giảm thời gian ngập nước - yếu tố trực tiếp làm giảm phát thải metan.

Kết quả khảo sát tại các tỉnh đồng bằng sông Hồng cho thấy, đất ruộng có trồng cây che phủ giảm phát thải khí metan trung bình từ 30-60% so với ruộng bỏ trống. Những loại cây được khuyến khích gồm: đậu tương, lạc, cỏ vetiver, cỏ mần trầu, và các loại cây bản địa có khả năng sinh khối cao.

Thứ hai, tăng độ phì và giữ ẩm cho đất. Tán cây và lớp phủ xanh giúp hạn chế bốc hơi nước, giữ độ ẩm ổn định cho vi sinh vật có lợi hoạt động. Khi cây chết đi, phần rễ và thân được cày vùi lại làm nguồn phân hữu cơ tự nhiên, cải thiện độ phì nhiêu và cấu trúc đất. Đây là một “chu trình xanh” tự nhiên, giúp đất khỏe và cây trồng vụ sau phát triển tốt hơn.

Thứ ba, hạn chế xói mòn, rửa trôi dinh dưỡng và thích ứng biến đổi khí hậu. Ở các vùng đồi dốc hoặc khu vực chịu tác động mạnh của mưa lớn, cây che phủ đóng vai trò như một “tấm áo giáp” chống xói mòn, giữ lại lớp đất mặt và chất dinh dưỡng. Ngoài ra, nhờ giảm sự thay đổi nhiệt độ đất đột ngột, lớp phủ giúp hệ sinh vật đất duy trì ổn định - yếu tố quan trọng trong thích ứng khí hậu cực đoan.

Nhiều nhà khoa học coi trồng cây che phủ là một phần của mô hình canh tác thông minh với khí hậu. Các nghiên cứu tại vùng đồng bằng sông Hồng cho thấy, nếu nông dân duy trì cây che phủ quanh năm, lượng phát thải metan có thể giảm 0,3 - 0,5 tấn CH₄/ha/năm. Đồng thời, nhờ tăng hàm lượng carbon hữu cơ trong đất, lượng khí CO₂ hấp thụ lại đạt từ 2 - 4 tấn/ha/năm. Điều đó biến ruộng lúa từ nguồn phát thải thành bể hấp thụ carbon.

Năm 2023, tại Thái Bình (nay là tỉnh Hưng Yên), mô hình 1 vụ lúa - 1 vụ đậu tương phủ đất do Trung tâm Khuyến nông tỉnh triển khai đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Sản lượng đậu tương trung bình đạt 1,6 tấn/ha, thu nhập tăng thêm 15 - 18 triệu đồng/ha, trong khi lượng phân đạm sử dụng cho vụ lúa kế tiếp giảm khoảng 20%.

Không chỉ giúp giảm phát thải khí nhà kính, cây che phủ còn giúp nông dân đa dạng hóa sinh kế, tránh tình trạng đất bỏ hoang sau thu hoạch, đồng thời tạo vùng đệm sinh thái cho các loài thiên địch, giảm nhu cầu sử dụng thuốc trừ sâu.

Dù lợi ích rõ ràng, việc nhân rộng mô hình trồng cây che phủ vẫn gặp nhiều trở ngại. Một phần do tập quán canh tác cũ khiến nông dân chưa quen với việc duy trì cây xanh quanh năm; phần khác do thiếu cơ chế hỗ trợ cụ thể về giống, vốn và thị trường tiêu thụ sản phẩm phụ.

Hướng tới nền nông nghiệp xanh

Cây che phủ không chỉ giúp giảm phát thải mà còn góp phần xây dựng nền nông nghiệp carbon thấp. Các chuyên gia đề xuất xây dựng cơ chế tín chỉ carbon nông nghiệp. Nếu lượng phát thải giảm được chứng nhận, nông dân có thể bán tín chỉ carbon, tạo nguồn thu bổ sung, khuyến khích họ duy trì mô hình lâu dài. Đây là hướng đi nhiều nước như Nhật Bản, Philippines và Ấn Độ đã áp dụng thành công.

Để nhân rộng mô hình, các địa phương cần tăng cường tuyên truyền, tập huấn kỹ thuật trồng cây che phủ, lựa chọn các loài cây phù hợp từng vùng sinh thái, đồng thời liên kết với doanh nghiệp thu mua sản phẩm nhằm đảm bảo đầu ra ổn định.

Theo các chuyên gia, ở miền Bắc có thể trồng đậu tương, cỏ vetiver, cây muồng; miền Trung nên chọn cỏ đậu phộng hoặc cây keo dậu; miền Nam phù hợp với lạc, đậu xanh và cỏ voi. Tùy điều kiện canh tác, nông dân có thể kết hợp trồng xen hoặc trồng luân canh với lúa, ngô, sắn.

Quan trọng hơn, chính quyền địa phương cần lồng ghép trồng cây che phủ vào quy hoạch sử dụng đất và chương trình nông nghiệp bền vững, coi đây là tiêu chí trong đánh giá nông thôn mới kiểu mẫu.

Nếu được triển khai đồng bộ, việc trồng cây che phủ không chỉ giúp giảm phát thải khí metan 5-10 triệu tấn CO₂ quy đổi mỗi năm, mà còn góp phần tăng năng suất, phục hồi đất và bảo tồn đa dạng sinh học - những yếu tố cốt lõi hướng tới nền nông nghiệp xanh, tuần hoàn và trung hòa carbon.

Khi những cánh đồng xanh được bao phủ quanh năm, không chỉ khí metan giảm đi, mà niềm tin vào một nền nông nghiệp bền vững, thân thiện khí hậu cũng sẽ lớn dần trên mỗi thửa ruộng, mỗi vùng quê.

Phát triển trồng trọt theo hướng giảm phát thải chính là con đường để xây dựng hình ảnh một nền nông nghiệp Việt Nam có trách nhiệm với môi trường, trình độ canh tác cao, đủ năng lực hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên, bên cạnh các biện pháp kỹ thuật, yếu tố con người, đặc biệt là sự thay đổi nhận thức và hành vi sản xuất của nông dân và doanh nghiệp là then chốt để đạt được mục tiêu giảm phát thải.

Việc tuyên truyền, đào tạo kỹ thuật và chính sách giảm phát thải cần được đẩy mạnh để mọi người dân, từ cán bộ quản lý đến nông dân trực tiếp sản xuất, đều hiểu rõ lợi ích kinh tế, xã hội của sản xuất nông nghiệp phát thải thấp.

Hạnh Nguyên