Xứ Nghệ: Vùng đất giàu trầm tích lịch sử, văn hoá và truyền thống cách mạng

Giữa dải đất miền Trung nắng gió, Nghệ An nổi bật như một vùng đất giàu trầm tích lịch sử, văn hoá và truyền thống cách mạng. Từ những thành quách, di tích gắn với thăng trầm dân tộc cho đến những làn điệu Ví Giặm đậm chất dân gian, tất cả tạo nên một hành trình khám phá vừa thiêng liêng, vừa gần gũi. Du lịch văn hoá – lịch sử tại Nghệ An không chỉ mang đến cho du khách trải nghiệm độc đáo, mà còn góp phần khẳng định bản sắc và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh.

Di sản lịch sử – dấu ấn thời gian

Khi đặt chân lên vùng đất Nghệ An, khách gần như được mời gọi bước vào một bảo tàng mở không tường vách — những thành cổ phủ rêu, những lối dẫn vào đền chùa cổ kính, những nền móng kinh đô khuất lấp trong lòng đất. Trong dòng chảy lịch sử Việt Nam, Nghệ An không phải là nhân tố ngoại vi, mà liên tục xuất hiện như mắt xích quan trọng: là địa bàn quân sự, trung tâm văn hoá và nơi sản sinh nhân tài.

Thành cổ Vinh – chứng tích lịch sử quan trọng, gắn liền với những cuộc kháng chiến hào hùng của người dân xứ Nghệ.

Thành cổ Vinh là nơi chứng kiến nhiều biến động của chiến tranh, nhưng cũng là dấu mốc cho sự kiên trung của người dân xứ Nghệ. Dạo quanh các bậc đá, bức tường xi măng, tưởng như nghe vọng lại tiếng gươm thuồng luồng, tiếng hô tập hợp quân dân. Kim Liên – quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh – trở thành nơi hành hương linh thiêng, nơi khách thắp nén nhang tưởng nhớ, và nơi kể lại bao năm tháng cách mạng gian nan, hy sinh. Mỗi mái nhà, mỗi vườn cây nơi đây dường như vẫn phủ bóng hình bác, vọng lời dạy và nhân cách giản dị.

Ngôi nhà tranh đơn sơ tại làng Sen, quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh, điểm đến linh thiêng của hàng triệu lượt du khách mỗi năm.

Phượng Hoàng Trung Đô, dù chưa trọn vẹn, vẫn là minh chứng cho khát vọng dựng đô của Hoàng đế Quang Trung tại miền Trung. Dưới lớp đất dày, dưới lớp rêu phong của thời gian, vẫn ẩn chứa nhiều dấu tích khảo cổ chờ các nhà nghiên cứu khai phá, tạo nên sản phẩm du lịch lịch sử hiếm có. Ngoài ra, còn có Nhà lao Vinh, di tích cách mạng, nơi ghi khắc nỗi đau đớn nhưng cũng là niềm tự hào quật cường.

Di tích Phượng Hoàng Trung Đô ở thành phố Vinh, minh chứng cho khát vọng dựng đô của Hoàng đế Quang Trung.

Không thể bỏ qua đền chùa, đình miếu gắn với truyền thuyết và lịch sử bản địa. Đền Quang Trung ở Đô Lương tưởng nhớ vị anh hùng áo vải; đền Vua Mai (Nam Đàn) tái hiện hình ảnh Mai Hắc Đế khởi nghĩa ở vùng này; đền Cuông gắn với truyền thuyết An Dương Vương. Những mái ngói cong, những tượng đá, những đường đi rợp bóng cây cổ thụ khiến nơi đây không đơn thuần là nơi “thăm di tích”, mà là nơi du khách lắng tai nghe tiếng vọng của thời gian.

Văn hoá phi vật thể – hồn cốt xứ Nghệ

Nếu lịch sử được ghi trên đá, trên gạch thì văn hoá phi vật thể là dòng chảy vô hình nhưng không kém phần mạnh mẽ. Nghệ An là cái nôi của dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh — âm nhạc dân gian đưa đời sống bình dị trở thành nghệ thuật. Khi cất vang câu Ví, giọng ca nhẹ nhàng ấy dường như huýt sáo cùng gió, vỗ về hồn người giữa ruộng đồng, giữa mái nhà. Trong những ngày hội, tiếng Giặm ngân vang như nhắc nhở thế hệ nay về mối liên hệ giữa sống và lao động, giữa nhớ và quên.

Nghệ nhân hát Ví, Giặm – di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO công nhận.

Lễ hội truyền thống là sân khấu văn hoá, nơi mảnh đất xứ Nghệ kể câu chuyện của mình. Những ngày xuân, Đền Cuông mở hội, lễ rước, múa lân, hát dân ca, trò chơi dân gian, ẩm thực quê… khiến khách như bước vào thế giới vừa huyền thoại, vừa chân thực. Lễ hội Đền Quang Trung, Lễ hội Đền Vua Mai… không chỉ kỷ niệm lịch sử, mà là nơi cộng đồng tái hiện truyền thống, hòa vào dòng chảy văn hoá đương đại.

Chạy kiệu cầu Ngư, ở lễ hội Đền Cờn, Hoàng Mai, Nghệ An. Ảnh: Nhật Thanh

Ở các làng quê, người dân vẫn giữ điệu hát ru, hát đối đáp, hát giao duyên. Trẻ con theo bà, theo mẹ học hát Ví, Giặm từ nhỏ. Trong những ngôi nhà tranh, vách đất, những gốc đa cổ thụ, lời ca vẫn ngân như mời gọi khách xa gần: “Về nghe Ví, Giặm quê ta…”. Khi du khách được mời tham gia, được hòa giọng, họ không chỉ xem mà trở thành một phần của không gian văn hoá ấy.

Sức bật du lịch văn hoá – lịch sử

Trong bối cảnh du lịch hiện đại cạnh tranh cao, Nghệ An đã xác định rõ: văn hoá – lịch sử không chỉ là di sản để giữ gìn, mà là sản phẩm để phát triển. Những năm gần đây, dòng khách “về nguồn, khám phá lịch sử” ngày càng nhiều. Năm 2023, Nghệ An đón tổng lượt khách lưu trú khoảng 5,28 triệu lượt, với doanh thu du lịch đạt khoảng 7.800 tỷ đồng, vượt 139% so cùng kỳ năm trước.

Năm 2024 tiếp tục là năm khởi sắc: tổng lượng khách đến Nghệ An đạt 9,45 triệu lượt, trong đó khách lưu trú đạt 5,93 triệu lượt, khách quốc tế đạt 120.500 lượt; tổng thu từ khách du lịch ước đạt 28.569 tỷ đồng, trong đó doanh thu du lịch khoảng 11.160 tỷ đồng.

Du khách tham quan, tìm hiểu lịch sử tại các di tích và bảo tàng ở Nghệ An, góp phần đưa lịch sử đến gần công chúng.

Nửa đầu năm 2025, du lịch Nghệ An tiếp tục “bứt tốc” với khoảng 6,2 triệu lượt khách, tăng 113% so cùng kỳ năm trước; khách lưu trú ước đạt 3,82 triệu lượt, doanh thu từ các hoạt động du lịch dự kiến 7.307 tỷ đồng. Trong dịp lễ 30/4 – 1/5 năm 2025, tỉnh ước đón hơn 1,17 triệu lượt khách, doanh thu du lịch ước đạt 1.989 tỷ đồng, trong đó doanh thu dịch vụ khoảng 746 tỷ đồng.

Dịp Quốc khánh 2/9/2025, Nghệ An đón hơn 255.000 lượt du khách, doanh thu đạt khoảng 519 tỷ đồng.

Những con số ấy không chỉ là thành tích, mà là minh chứng cho sức hút của du lịch văn hoá – lịch sử Nghệ An. Với dòng khách đa dạng: khách trong tỉnh, khách quốc gia và khách quốc tế, Nghệ An đã và đang xây dựng chuỗi sản phẩm du lịch kết hợp di tích với trải nghiệm, văn hoá và công nghệ, di sản và cộng đồng, để gia tăng thời gian lưu trú và chi tiêu của du khách.

Đổi mới để lan tỏa giá trị – thách thức và hướng đi

Số liệu tăng trưởng là khởi đầu, nhưng để giữ đà, Nghệ An cần vượt qua nhiều thách thức. Sự bảo tồn là tiên quyết: nhiều di tích cần tu sửa, chống xuống cấp, phải cân nhắc kỹ giữa giá trị nguyên gốc và nhu cầu đón khách. Việc số hoá, ứng dụng công nghệ (trình chiếu 3D, thuyết minh tự động, mô hình tương tác) là hướng cần đẩy mạnh để du lịch văn hoá không chỉ “xem” mà “chạm”, cuốn hút cả giới trẻ, khách quốc tế.

Cơ sở hạ tầng – giao thông – dịch vụ lưu trú – hướng dẫn viên – năng lực quản lý – quảng bá đều phải đồng bộ. Du khách khi đến di tích, khi rời khỏi cảm thấy sự liền mạch trong trải nghiệm: từ đường vào, biển chỉ dẫn, nhà vệ sinh, cửa hàng lưu niệm, hướng dẫn viên – tất cả phải chuẩn mực, thân thiện.

Sự tham gia của cộng đồng là chìa khóa để giữ văn hoá không bị biến tướng thương mại. Khi dân làng chủ động dẫn khách, kể chuyện bản địa, dạy hát dân ca, chế biến món ăn truyền thống, và đồng thời được hưởng lợi từ du lịch, thì giá trị văn hoá lan tỏa một cách tự nhiên và bền vững.

Biển Cửa Lò – hình ảnh biểu tượng của Nghệ An

Liên kết vùng – hợp tác tỉnh ngoài – xúc tiến quốc tế cũng không thể thiếu. Nghệ An có thể kết nối tour với Hà Nội, Huế, Quảng Bình để tạo thành tuyến du lịch vùng Bắc Trung Bộ giàu chiều sâu lịch sử. Hợp tác với các hãng lữ hành quốc tế sẽ giúp đưa câu chuyện văn hoá Nghệ An ra thế giới.

Xứ Nghệ không chỉ là điểm đến, mà là mạch nguồn để người ta trở về với “chất” của đất, của người, của lịch sử và văn hoá. Khi bước qua những mái ngói cổ, khi ngân tiếng giọng ca Ví, Giặm bên bờ sông lam, khi lặng yên trong không gian đền miếu linh thiêng, du khách không chỉ “xem” mà “cảm”, không chỉ đi qua mà ghi dấu.

Với tiềm lực, con người và quyết tâm đổi mới, Nghệ An hoàn toàn có thể trở thành điểm đến văn hoá – lịch sử hàng đầu của vùng Bắc Trung Bộ, thậm chí cả nước. Du lịch văn hoá – lịch sử ở đây không đơn thuần là khám phá quá khứ, mà là cách để giới thiệu bản sắc, kết nối cộng đồng, tạo giá trị kinh tế và truyền cảm hứng cho thế hệ tương lai.

Hãy đến Nghệ An để nghe lịch sử kể, để đắm mình trong văn hoá và để trở về với chính mình qua hành trình xuyên thời gian.

Minh Quang