Đặt văn hóa và con người vào trung tâm của phát triển bền vững

- PV: Thưa ông, so với những nghị quyết trước đây về phát triển văn hóa, điểm mới của Nghị quyết 80-NQ/TW là gì?

- TS Bùi Văn Tuấn: Một trong những quan điểm mới có ý nghĩa nền tảng của Nghị quyết số 80-NQ/TW là việc khẳng định một cách rõ ràng và nhất quán vai trò trung tâm của văn hóa và con người trong chiến lược phát triển bền vững đất nước.

Nếu như trong các nghị quyết trước đây, văn hóa chủ yếu được nhấn mạnh với tư cách là nền tảng tinh thần của xã hội, thì Nghị quyết 80 đã mở rộng và nâng tầm nhận thức, coi văn hóa không chỉ là giá trị tinh thần mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng của phát triển.

TS Bùi Văn Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội tại một cuộc hội thảo mới đây

Theo đó, Nghị quyết xác định: Văn hóa vừa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực nội sinh của phát triển; con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực của phát triển văn hóa.

Cách tiếp cận này thể hiện sự chuyển dịch căn bản trong tư duy phát triển, từ việc coi văn hóa là lĩnh vực mang tính “bổ trợ” cho kinh tế sang cách tiếp cận phát triển dựa trên con người và văn hóa; từ việc nhấn mạnh tăng trưởng vật chất đơn thuần sang đề cao chất lượng phát triển, chiều sâu văn hóa và năng lực sáng tạo của con người.

Quan điểm mới này không chỉ có ý nghĩa về mặt nhận thức mà còn tạo ra cơ sở lý luận quan trọng để tích hợp văn hóa vào toàn bộ quá trình hoạch định và thực thi các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, từ phát triển đô thị, giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ cho đến đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế.

Trong bối cảnh kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, việc đặt văn hóa và con người ở vị trí trung tâm chính là tiền đề để xây dựng mô hình phát triển bền vững, nhân văn và có bản sắc, đồng thời nâng cao sức mạnh mềm và năng lực cạnh tranh của quốc gia.

PV: Thưa ông, trước đó, Nghị quyết 33-NQ/TW về xây dựng và phát triển văn hoá, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước nhấn mạnh quan điểm: Phát triển văn hóa và con người luôn gắn kết chặt chẽ, tác động lẫn nhau. Vậy yếu tố “con người” trong Nghị quyết 80-NQ/TW được xác định ra sao?

TS Bùi Văn Tuấn: Nghị quyết 80-NQ/TW tiếp tục khẳng định mục tiêu xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, nhưng đồng thời điều chỉnh trọng tâm nội hàm của “con người văn hóa” theo hướng phù hợp với bối cảnh mới.

Nếu trước đây nhấn mạnh nhiều tới phẩm chất chính trị - đạo đức, lối sống, nếp sống văn hóa, thì Nghị quyết 80-NQ/TW đã bổ sung mạnh mẽ các chiều cạnh mới, nhấn mạnh con người Việt Nam cần có bản lĩnh văn hóa trong hội nhập quốc tế; có năng lực sáng tạo, tư duy đổi mới; có khả năng thích ứng với biến đổi xã hội, công nghệ và môi trường toàn cầu.

Quan điểm này phản ánh sự chuyển dịch từ mô hình: Con người được “bồi dưỡng theo khuôn mẫu” sang mô hình con người là chủ thể sáng tạo, tự kiến tạo giá trị văn hóa và đóng góp vào phát triển xã hội.

Hơn nữa, Nghị quyết 80-NQ/TW thể hiện nhận thức mới, tư duy mới về mối quan hệ giữa văn hóa - con người - kinh tế.

Cụ thể, điểm đột phá trong Nghị quyết 80 là xóa bỏ ranh giới cứng nhắc giữa văn hóa và kinh tế, khẳng định mối quan hệ tương hỗ, đồng thời nhấn mạnh vai trò của con người trong mối quan hệ này.

Lễ hội thiết kế sáng tạo Hà Nội năm 2024

Nghị quyết xác định phát triển văn hóa không tách rời phát triển kinh tế, trong đó con người vừa là chủ thể sáng tạo văn hóa, vừa là chủ thể tham gia thị trường văn hóa, công nghiệp văn hóa. Điều này thể hiện nhận thức mới về văn hóa không chỉ “định hướng giá trị” cho kinh tế, mà còn trực tiếp tạo ra giá trị gia tăng, việc làm, thương hiệu và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Con người Việt Nam, trong cách tiếp cận mới, không chỉ là “người thụ hưởng văn hóa” mà còn là nghệ sĩ, nhà sáng tạo, công dân sáng tạo trong không gian số và không gian đô thị.

Bên cạnh đó, Nghị quyết 80-NQ/TW đưa ra quan điểm mới mang tính hệ thống, phát triển con người không thể tách rời môi trường văn hóa và không gian sống. Theo đó, văn hóa không chỉ tồn tại trong thiết chế truyền thống (bảo tàng, thư viện, nhà văn hóa), mà hiện diện trong đời sống nông thôn - đô thị, không gian công cộng, không gian sáng tạo, môi trường số.

Quan điểm này mở rộng cách tiếp cận từ giáo dục - tuyên truyền văn hóa sang kiến tạo hệ sinh thái văn hóa nuôi dưỡng con người sáng tạo và có bản sắc. Đây là cơ sở lý luận quan trọng cho việc phát triển không gian sáng tạo gắn với di sản; gắn giáo dục văn hóa với trải nghiệm, thực hành và sáng tạo; phát triển đô thị theo hướng nhân văn, giàu bản sắc.

Có thể thấy, Nghị quyết 80-NQ/TW thể hiện rõ nhận thức mới về con người Việt Nam trong không gian toàn cầu, khi nhấn mạnh yêu cầu vừa giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, vừa chủ động tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.

Con người Việt Nam được đặt trong vai trò chủ thể của hội nhập văn hóa, chủ thể của ngoại giao văn hóa, chủ thể lan tỏa hình ảnh quốc gia. Quan điểm này vượt ra khỏi tư duy “giữ gìn - bảo vệ” văn hóa thuần túy, hướng tới xây dựng con người Việt Nam tự tin, có năng lực đối thoại, sáng tạo và cạnh tranh bằng giá trị văn hóa.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!

Thái Sơn