Doanh nghiệp tiên phong trong giảm phát thải và kinh tế tuần hoàn

TS Hoàng Huê

- Phóng viên: Thưa bà, tại sao trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc xử lý rác thải, đặc biệt là bao bì sản phẩm, lại được nhấn mạnh nhiều trong thời gian gần đây?

- Tiến sĩ Hoàng Huê: Việt Nam hiện phát sinh khoảng 64.000 tấn chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) mỗi ngày (64.658 tấn/ngày), trong đó hơn 70% được xử lý bằng hình thức chôn lấp (theo báo cáo Hiện trạng môi trường quốc gia 2019 - chuyên đề Quản lý CTRSH).

Quá trình phân hủy yếm khí trong bãi chôn lấp là một trong những nguồn phát thải khí mê-tan lớn nhất. Bao bì nhựa và chất thải khó phân hủy nếu không được thu gom, tái chế sẽ tồn tại lâu dài trong môi trường, đồng thời cản trở xử lý rác hữu cơ, khiến phát thải mê-tan tăng mạnh. Do đó, việc quy định trách nhiệm của doanh nghiệp trong quản lý vòng đời sản phẩm và bao bì là xu thế tất yếu.

- Phóng viên: Pháp luật hiện hành đã quy định như thế nào về trách nhiệm này của doanh nghiệp, thưa bà?

- Tiến sĩ Hoàng Huê: Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã đưa vào cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và nhập khẩu (EPR). Tại Điều 54 và 55, doanh nghiệp có trách nhiệm tái chế hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam.

Danh mục sản phẩm, bao bì phải tái chế và định mức tái chế cụ thể đã được ban hành tại Thông tư số 02/2022/TT-BTNMT cập nhật thông tư 07/2025/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Như vậy, trách nhiệm này không còn dừng ở khuyến khích mà đã trở thành nghĩa vụ pháp lý bắt buộc.

EPR (Extended Producer Responsibility) nghĩa là doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm đến hết vòng đời sản phẩm - không chỉ lúc bán ra thị trường, mà cả khi sản phẩm, bao bì trở thành chất thải. Họ có thể trực tiếp thu gom, tái chế hoặc đóng góp tài chính để Nhà nước thực hiện. Đây là cách buộc doanh nghiệp tham gia tích cực vào giảm ô nhiễm và phát triển kinh tế tuần hoàn.

TS Hoàng Huê tham gia đánh giá hệ thống quản lý môi trường doanh nghiệp

- Phóng viên: Một số doanh nghiệp lo ngại việc thực hiện EPR sẽ làm tăng chi phí sản xuất. Bà nhìn nhận vấn đề này ra sao?

- Tiến sĩ Hoàng Huê: Thực tế, đây là khoản đầu tư cho phát triển bền vững. Ở châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, mô hình EPR đã hình thành ngành công nghiệp tái chế trị giá hàng tỷ USD, tạo hàng trăm nghìn việc làm xanh.

Doanh nghiệp đi trước sẽ có lợi thế cạnh tranh, nhất là khi xuất khẩu sang EU - nơi đang áp dụng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM). Nếu chỉ nhìn ngắn hạn, có thể thấy tốn kém, nhưng về dài hạn, đây là con đường buộc phải đi để phát triển bền vững.

- Phóng viên: Trong thực tế, việc triển khai EPR tại Việt Nam còn gặp khó khăn gì?

- Tiến sĩ Hoàng Huê: Khó khăn lớn nhất hiện nay là thiếu hạ tầng tái chế đồng bộ và tỷ lệ phân loại rác tại nguồn còn thấp. Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, hiện chỉ khoảng 12% chất thải rắn sinh hoạt được tái chế, còn lại chủ yếu chôn lấp. Do đó, dù doanh nghiệp có trách nhiệm, nhưng nếu hệ thống thu gom và phân loại chưa tốt thì hiệu quả tái chế sẽ rất hạn chế.

Ngoài ra, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa nắm rõ quy định, dẫn tới tâm lý e ngại hoặc làm hình thức. Cần có chính sách hỗ trợ kỹ thuật và tài chính để nhóm doanh nghiệp này tham gia thực chất.

- Phóng viên: Bà đánh giá thế nào về vai trò của người tiêu dùng trong việc đồng hành cùng doanh nghiệp giảm phát thải mê-tan từ CTRSH?

- Tiến sĩ Hoàng Huê: Người tiêu dùng giữ vai trò rất quan trọng. Doanh nghiệp có thể thiết kế bao bì thân thiện, nhưng nếu người tiêu dùng không phân loại hoặc trả lại bao bì sau sử dụng thì việc tái chế khó đạt hiệu quả. Nhiều nước đã áp dụng thành công cơ chế hoàn tiền khi trả lại bao bì.

Việt Nam hoàn toàn có thể tham khảo mô hình này để khuyến khích người dân mang chai lọ, lon, bao bì về điểm thu hồi. Đồng thời, thay đổi thói quen tiêu dùng, ưu tiên sản phẩm xanh, ít bao bì nhựa - cũng là cách thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi nhanh hơn.

Tận dụng khí thải mê-tan từ bãi chôn lấp để phát điện sẽ làm giảm tác động tới khí hậu.

- Phóng viên: Liên quan đến vấn đề chống khí thải mê-tan, Tiến sĩ có muốn nhắn gửi thông điệp gì tới cộng đồng doanh nghiệp?

- Tiến sĩ Hoàng Huê: Tôi muốn nhấn mạnh rằng giảm phát thải mê-tan không xa vời. Nó bắt đầu từ chính việc xử lý bao bì và CTRSH hàng ngày. Nếu mỗi doanh nghiệp đều nghiêm túc thực hiện EPR, Việt Nam có thể giảm đáng kể lượng phát thải mê-tan từ khu vực chất thải - vốn chiếm gần 20% tổng phát thải mê-tan quốc gia.

Đây vừa là nghĩa vụ pháp lý, vừa là cơ hội để doanh nghiệp khẳng định vai trò tiên phong trong xây dựng nền kinh tế tuần hoàn, phát triển bền vững.

Xin cảm ơn Tiến sĩ Hoàng Huê với những chia sẻ trên!

Hoa Thành