Lộ trình giảm phát thải khí mê-tan trong quản lý và xử lý chất thải

Việt Nam đã phê duyệt Kế hoạch hành động giảm phát thải khí mê-tan đến năm 2030 (Quyết định 942/QĐ-TTg). Mục tiêu tổng quát là giảm ít nhất 30% tổng lượng phát thải mê-tan vào năm 2030 so với năm 2020, trong đó lĩnh vực quản lý chất thải rắn và xử lý nước thải có chỉ tiêu giảm cụ thể. Theo văn bản, ngưỡng phát thải mê-tan quy đổi CO₂ năm 2030 không vượt quá 77,9 triệu tấn CO₂tđ, riêng nhóm quản lý chất thải rắn và xử lý nước thải không vượt quá 17,5 triệu tấn CO₂tđ. Các mốc trung gian 2025 cũng được đặt ra để theo dõi tiến độ.

Kế hoạch này là bước thực thi Cam kết Mê-tan toàn cầu (Global Methane Pledge) mà Việt Nam tham gia, đồng bộ với Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu, và được các tổ chức quốc tế ghi nhận là kế hoạch đa lĩnh vực bao gồm nông nghiệp, chất thải, dầu khí, than, tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch.

Giảm chôn lấp, thu hồi - đốt và kinh tế tuần hoàn

Trọng tâm kỹ thuật quản trị trong chất thải được xác định ngay trong Quyết định 942/QĐ-TTg: chuỗi đồng bộ “giảm - phân loại - tái sử dụng - tái chế - thu gom - vận chuyển - xử lý”; lồng ghép mục tiêu giảm mê-tan vào quy hoạch chất thải cấp vùng/tỉnh; nâng cấp hạ tầng, thiết bị; khuyến khích công nghệ sạch và cơ chế tài chính carbon.

Bãi rác Nam Sơn nhìn từ trên cao (Ảnh Quân Đỗ)

Trên thực địa, đô thị lớn đã bắt đầu dịch chuyển mô hình xử lý để cắt nguồn phát thải từ chôn lấp - nơi phát sinh mê-tan mạnh nhất. Hà Nội vừa thông qua chủ trương dự án điện rác quy mô lớn tại khu Nam Sơn, đặt mục tiêu xử lý rác sinh hoạt hằng ngày và “đào” rác chôn lấp để đốt thu hồi năng lượng. Lộ trình công suất nêu rõ: Giai đoạn 2030-2040 xử lý 1.500 tấn/ngày rác mới và 750 tấn/ngày rác đã chôn lấp, phát điện khoảng 60 MW; xa hơn sau 2040 ưu tiên rác hằng ngày, kèm xử lý bùn sau sấy khô 150 tấn/ngày. Dự án dự kiến vận hành thử từ quý II - III/2029 và vận hành chính thức quý IV/2029. Cách tiếp cận này vừa giảm phát thải mê-tan, vừa phục hồi môi trường bãi chôn lấp, phù hợp định hướng “điện rác thay chôn lấp”.

Ở tầm cơ chế, Kế hoạch 942 cũng yêu cầu giám sát - kiểm kê phát thải thường niên theo từng nguồn, hoàn thiện quy định đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV) để bảo đảm minh bạch, qua đó mở đường cho huy động tài chính và thị trường carbon.

Lộ trình hành động 2025 - 2030 cho địa phương và doanh nghiệp

Giai đoạn đến năm 2025 - “đặt nền MRV, đổi mới công nghệ thí điểm”. Cụ thể: Chuẩn hóa phân loại rác tại nguồn, mở rộng mạng lưới tái chế - compost, giảm tỷ lệ chôn lấp. Đánh giá - kiểm kê phát thải theo từng bãi chôn lấp/nhà máy xử lý; thí điểm thu gom - đốt khí bãi rác hoặc điện rác ở các đô thị lớn; Chuẩn bị cơ sở pháp lý và mô hình tài chính để thu hút PPP và vốn carbon/khí hậu.

Giai đoạn 2025 - 2030 - “mở rộng công suất, giảm mạnh chôn lấp”. Cụ thể: Hoàn thành - vận hành các điện rác chủ lực, kết hợp tuyến xử lý bùn và nước rỉ rác để giảm phát thải gián tiếp; phủ rộng mô hình bãi chôn lấp có thu hồi khí ở các bãi còn hoạt động; đóng - phục hồi bãi cũ đi kèm quan trắc hậu đóng bãi; hoàn thiện hệ thống MRV cấp tỉnh, tích hợp kế hoạch giảm mê-tan vào quy hoạch môi trường - năng lượng địa phương.

Cùng với đó, khung mục tiêu định lượng: Đến 2030, tổng phát thải mê-tan toàn quốc không vượt 77,9 triệu tấn CO₂tđ, trong đó quản lý chất thải rắn & xử lý nước thải ≤ 17,5 triệu tấn CO₂tđ. Đây là “chỉ tiêu trần” đòi hỏi các địa phương có bãi chôn lấp lớn phải giảm tỷ lệ chôn lấp, chuyển sang thu hồi - đốt hoặc tái chế vật chất.

Hoạt động tại bãi rác Nam Sơn (Hà Nội)

Theo thông tin tổng hợp từ Kế hoạch 942 và Cục Biến đổi khí hậu, việc chất thải, giảm mê-tan ưu tiên vì: Chôn lấp phát sinh mê-tan liên tục trong nhiều năm; chuyển từ chôn lấp sang thu hồi - đốt, tái chế và phân loại tại nguồn giúp cắt phát thải nhanh, lại đi kèm lợi ích kinh tế - xã hội (năng lượng, đất đai, sức khỏe cộng đồng).

Là một trong những đô thị lớn của cả nước, Hà Nội đang theo lộ trình công suất và mốc vận hành cụ thể. Theo đó, rà soát tỷ lệ chôn lấp, lập đề án điện rác/thu hồi khí tại bãi hiện hữu, ưu tiên các dự án có thể chạy thử trước 2030; song song là phân loại rác tại nguồn để giảm ẩm và tăng hiệu suất đốt - tái chế. Lộ trình này được Hà Nội triển khai thực hiện tại bãi xử lý rác Nam Sơn.

Bên cạnh đó, thành phố cũng hoàn thiện quy định đo đạc - báo cáo - thẩm định phát thải; huy động ngân sách, vốn doanh nghiệp, xã hội hóa và quỹ/định chế tài chính trong - ngoài nước; khuyến khích tham gia thị trường carbon trong tương lai gần.

Hoa Thành