Giải pháp giảm phát thải khí mê-tan từ đồng ruộng

Canh tác lúa nước - nguồn phát thải khí metan

Trong cơ cấu phát thải khí nhà kính của Việt Nam, nông nghiệp chiếm tỷ trọng cao, trong đó ruộng lúa là một trong những nguồn phát thải khí mê-tan (CH₄) lớn nhất. Khí mê-tan được sinh ra do quá trình phân hủy hữu cơ trong điều kiện ngập nước yếm khí ở ruộng lúa.

Một nhóm nghiên cứu của Học viện Nông nghiệp Việt Nam khi thực hiện đề tài “Đánh giá sự phát thải khí mê-tan (CH₄) do hoạt động canh tác lúa nước ở khu vực đồng bằng sông Hồng và đề xuất biện pháp giảm thiểu” đã tiến hành đo đạc phát thải khí mê-tan trên các ruộng lúa trong vụ mùa năm 2010.

Kết quả cho thấy, tốc độ phát thải dao động từ 33,1 đến 57,9 mg CH₄/m²/giờ, tùy từng điểm đo và điều kiện canh tác.

Con số này khẳng định rằng sản xuất lúa nước tại Hà Nội là một nguồn phát thải đáng kể khí nhà kính, đặc biệt trong bối cảnh diện tích đất lúa chiếm hơn một nửa tổng diện tích đất nông nghiệp của thành phố.

Trong đó, việc duy trì phương thức canh tác truyền thống, đặc biệt là thói quen cày xới đất kỹ trước khi gieo trồng, vừa làm gia tăng phát thải metan, vừa khiến đất dễ thoái hóa.

Mô hình trồng lúa giảm phát thải khí nhà kính gắn với tín chỉ carbon tại xã Ứng Hòa, Hà Nội

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, yêu cầu đặt ra là phải có những giải pháp canh tác mới, giảm phát thải nhưng vẫn bảo đảm năng suất.

Một trong những giải pháp được các nhà khoa học khuyến khích áp dụng là phương pháp canh tác không xới đất. Đây là cách gieo trồng trực tiếp trên nền đất cũ, hạn chế hoặc không tiến hành cày bừa, giúp giữ nguyên cấu trúc đất, duy trì độ ẩm và hạn chế phát thải khí nhà kính.

Theo đó, thay vì cày bừa toàn bộ ruộng, nông dân chỉ tiến hành xử lý bề mặt, sau đó dùng máy gieo hạt trực tiếp. Kết quả bước đầu cho thấy, thời gian chuẩn bị ruộng giảm gần một nửa, chi phí nhiên liệu và công lao động giảm khoảng 30%. Đặc biệt, theo kết quả quan trắc của Trung tâm Khuyến nông Hà Nội, lượng phát thải khí mê-tan trên diện tích thử nghiệm giảm tới 25–30% so với ruộng cày xới truyền thống.

Ngoài hạn chế xới đất, việc áp dụng phương pháp tưới xen kẽ khô - ướt (AWD) có thể làm giảm đáng kể lượng mê-tan phát thải mà vẫn duy trì năng suất lúa, mở ra hướng đi khả thi cho sản xuất lúa phát thải thấp ngay tại các địa phương ngoại thành Hà Nội.

Trên cánh đồng Khó Ngoài, thôn Giang Triều (xã Ứng Hòa, Hà Nội) đang diễn ra thí điểm mô hình trồng lúa phát thải thấp gắn với tín chỉ carbon. Mô hình được UBND xã Ứng Hòa phối hợp triển khai cùng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Hà Nội và Công ty TNHH Faeger Việt Nam với diện tích 0,3 ha.

Kỹ thuật được áp dụng là tưới luân phiên khô - ướt (SRI - AWD), giúp giảm phát thải khí mê-tan và nitrous oxide (N2O), đây là hai loại khí nhà kính chính từ ruộng lúa. Mỗi tuần, mẫu khí được lấy một lần, liên tục từ tháng 6 đến tháng 10/2025 để đo đạc và đánh giá hiệu quả giảm phát thải.

Theo các chuyên gia Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam, việc để ruộng khô có kiểm soát sẽ giúp giảm quá trình sinh khí này mà không làm ảnh hưởng đến năng suất. Số liệu từ thuyết minh dự án tại Ứng Hòa cho thấy, phương pháp canh tác mới giúp giảm khoảng 10% lượng khí nhà kính phát thải, đồng thời tiết kiệm 30% chi phí đầu vào và tăng 50% tỷ suất lợi nhuận.

Quan trọng hơn, nông dân có thể tiếp cận thị trường tín chỉ carbon. Cơ chế này đang được áp dụng rộng rãi trong các lĩnh vực công nghiệp, năng lượng, và gần đây bắt đầu mở rộng sang nông nghiệp.

Theo kế hoạch, nếu mô hình đạt hiệu quả, địa phương sẽ xây dựng lộ trình mở rộng quy mô ứng dụng, từng bước chuyển đổi vùng canh tác truyền thống sang mô hình phát thải thấp gắn với tín chỉ carbon.

Ruộng lúa là một trong những nguồn phát thải khí mê-tan lớn nhất

Hướng đi bền vững cho nông nghiệp xanh của Hà Nội

Theo các chuyên gia nông nghiệp, canh tác không xới đất có nhiều lợi ích: Giảm phát thải khí nhà kính: Hạn chế quá trình phân hủy hữu cơ yếm khí, qua đó giảm lượng mê-tan phát ra; Giữ cấu trúc đất tự nhiên: Không phá vỡ lớp đất mặt, giúp hệ vi sinh vật phát triển cân bằng, cải thiện độ phì nhiêu; Tiết kiệm chi phí: Giảm số lần cày bừa, tiết kiệm nhiên liệu, nhân công; Hạn chế xói mòn, thoái hóa đất: Nhờ giữ được lớp phủ tự nhiên, đất ít bị rửa trôi và nén chặt.

Tuy nhiên, phương pháp này cũng gặp một số thách thức. Nông dân vốn quen với cách làm truyền thống, nên ban đầu còn e ngại, lo lắng về năng suất. Một số diện tích có thể gặp khó khăn về cỏ dại và sâu bệnh nếu không quản lý tốt. Ngoài ra, để triển khai rộng rãi, cần có sự hỗ trợ về kỹ thuật, máy móc gieo hạt chuyên dụng và hướng dẫn cụ thể từ ngành nông nghiệp.

Trong kế hoạch hành động ứng phó biến đổi khí hậu, Hà Nội đặt mục tiêu giảm mạnh phát thải từ nông nghiệp. Việc thúc đẩy áp dụng các phương thức canh tác bền vững, trong đó có không xới đất, được coi là một hướng đi quan trọng.

Nếu được nhân rộng, phương pháp này không chỉ giúp thành phố đạt mục tiêu giảm phát thải mà còn đem lại lợi ích thiết thực cho nông dân. Sự kết hợp giữa khoa học công nghệ, chính sách hỗ trợ và sự đồng thuận của người dân sẽ là chìa khóa để xây dựng một nền nông nghiệp xanh, hiện đại.

Trong tương lai, ngoài lúa, phương pháp không xới đất có thể áp dụng với các loại cây trồng khác như ngô, đậu tương, rau màu. Điều này sẽ mở rộng tác động tích cực, giảm thiểu khí mê-tan và góp phần đưa Hà Nội trở thành địa phương đi đầu trong nông nghiệp thân thiện với môi trường.

Có thể thấy, từ những bước đi nhỏ ở một số địa phương cho thấy, canh tác không xới đất đã chứng minh được hiệu quả trong thực tiễn. Đây không chỉ là giải pháp cho từng cánh đồng, mà còn là một lựa chọn chiến lược để nông nghiệp Hà Nội và rộng hơn là cả nước thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời chung tay giảm gánh nặng phát thải cho Trái đất.

Hạnh Nguyên