Khám phá Việt Nam đầu thế kỷ 20 qua tư liệu ảnh của Viện Viễn Đông Bác Cổ

(TTTĐ) – Tối 3/12, tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia Việt Nam (Hà Nội), trưng bày "Góc nhìn Việt Nam – Việt Nam đầu thế kỷ 20 qua tư liệu ảnh của Viện Viễn Đông Bác Cổ" đã chính thức khai mạc.

Các đại biểu cắt băng khai mạc Trưng bày.

Sự kiện do Bảo tàng Lịch sử quốc gia phối hợp với văn phòng Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp (EFEO) tại Hà Nội tổ chức nhân kỷ niệm 40 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam - Pháp và Năm Việt Nam tại Pháp 2014. Đây cũng là dịp để giới thiệu với công chúng cả nước và bè bạn quốc tế những hình ảnh về đất nước, con người Việt Nam trong giai đoạn lịch sử cận - hiện đại dưới góc nhìn của những người làm khảo cổ học, nghiên cứu lịch sử đầu thế kỷ 20.

Hình ảnh Việt Nam đầu thế kỷ 20 trong trưng bày được thể hiện qua gần 60 bức ảnh độc đáo được lựa chọn từ kho lưu trữ ảnh đồ sộ của Viện Viễn Đông Bác Cổ (Pháp). Nguyên bản những bức ảnh này do chính các học giả, nhiếp ảnh gia của Viện thực hiện bằng phương pháp cổ điển, chụp trên phim kính tráng bromua bạc, phim âm bản trên các máy khổ lớn và máy ảnh khổ trung. Các bức ảnh đã được xử lý số hóa và phục hồi hình ảnh.

Các bức ảnh tư liệu được trưng bày theo 4 nội dung chính. Trong đó phần khảo cổ học giới thiệu quá trình tác nghiệp khảo cổ học, trùng tu di tích của các học giả Viễn Đông Bác cổ tại các di tích ở Việt Nam từ Bắc tới Nam. Trong đó ghi nhận những phát hiện quan trọng về khảo cổ học thuộc văn hóa Champa, Đông Dương, Óc Eo.

Phần thứ 2 giới thiệu các bức ảnh về 8 bảo tàng do Viện Viễn Đông Bác Cổ thành lập trong khu vực Đông Dương, trong đó 5 bảo tàng là ở Việt Nam, mỗi bảo tàng làm nổi bật một mặt của nền văn hóa và lịch sử quốc gia. Hà Nội trở thành thủ phủ hành chính của Đông Dương thời kỳ đó và được lựa chọn để xây dựng một bảo tàng Đông Dương có tầm cỡ. Bảo tàng này được xây dựng vào năm 1908 tại vị trí của Phủ toàn quyền cũ, được thay đổi ngay năm tiếp theo để trở thành Bảo tàng khảo cổ học và dân tộc học.

Với số lượng ngày càng tăng của các bộ sưu tập, bảo tàng đã quyết định chuyển những bộ sưu tập này sang tòa nhà mới được hoàn thành năm 1932 và lấy tên là Louis-Finot (tức cơ sở 1 của Bảo tàng Lịch sử quốc gia ngày nay), đây là bảo tàng lớn nhất do Viện lập tại Việt Nam. Các bảo tàng khác cũng được thành lập, đặc biệt là bảo tàng Chăm hình thành năm 1916; năm 1936, bảo tàng này trở thành bảo tàng Henri-Parmentier tức Bảo tàng Điêu khắc đá Chăm Pa ngày nay. Nghệ thuật Việt Nam được tôn vinh tại Bảo tàng Khải Định được thành lập năm 1923 trong cung đình Huế, nay là Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế. Tại Sài Gòn, thủ phủ của miền Nam, bảo tàng Blanchard-de-la-Brosse được khánh thành năm 1929 và nhanh chóng trở thành bảo tàng có nhiều khách thăm quan nhất, nay là Bảo tàng Lịch sử Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh...

Khách tham quan phòng trưng bày tại buổi khai mạc.

Phần 3 của cuộc trưng bày là các bức ảnh giới thiệu về cuộc sống ở Việt Nam đầu thế kỷ 20. Những bức ảnh thuộc đề tài này là khối tư liệu chiếm số lượng nhiều và quan trọng nhất trong kho tư liệu ảnh của Viện Viễn Đông Bác Cổ. Trưng bày giới thiệu những hình ảnh về một nền văn hóa dân gian được hun đúc trong các làng xã, mà hiện thân của nó là các nghi lễ nông nghiệp, là những lễ hội bảo đảm sự gắn kết giữa các thế hệ, là những buổi lễ tưởng nhớ các vị thành hoàng làng, tục thờ cúng tổ tiên, nghi lễ tang ma... hay những cảnh sinh hoạt đời thường như tết trung thu, chợ, cảnh sinh hoạt ở phố Hà Nội.

Việt Nam cũng là đất nước có nhiều dân tộc cùng sinh sống nên Viện Viễn Đông Bác Cổ đã đặt trọng tâm vào nước ta để nghiên cứu dân tộc học. Nhiều công trình nghiên cứu đã được thực hiện dưới sự bảo trợ của Viện Viễn Đông Bác Cổ, với sự tham gia của nhiều nhân sự người Việt Nam như Nguyễn Văn Huyên, Trần Văn Giáp, Nguyễn Văn Khoan, Trần Hàm Tấn...

Lễ tế Nam Giao là một trong 4 phần nội dung được giới thiệu đến công chúng tại trưng bày "Góc nhìn Việt Nam – Việt Nam đầu thế kỷ 20 qua tư liệu ảnh của Viện Viễn Đông Bác Cổ". Những hình ảnh của phần này đã góp phần tái hiện hình ảnh lễ tế đàn Nam Giao được thực hiện dưới thời Bảo Đại năm thứ 14 (1939). Lễ tế Nam Giao là nghi lễ quan trọng bậc nhất dưới chế độ quân chủ vì chỉ nhà vua mới có quyền làm lễ tế Giao, tức là tế Trời Đất, nhằm khẳng định tính chính thống của triều đại, uy quyền của Hoàng đế. Do vậy, hầu như các triều đại phong kiến Việt Nam đều tổ chức lễ tế Giao và cho xây dựng đàn Nam Giao. Cũng với mục đích đó, đàn Nam Giao đã được nhà Nguyễn khởi công xây dựng vào ngày 25 tháng 3 năm 1806.

Ngoài ra, trong phòng trưng bày còn có gần 50 hiện vật tiêu biểu hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia, được thể hiện thành 2 nhóm: Nhóm hiện vật là các dụng cụ tác nghiệp của các học giả Viện Viễn Đông Bác Cổ đã sử dụng trước đây và nhóm hiện vật là những tác phẩm, công trình nghiên cứu, hiện vật tiêu biểu tìm thấy ở các di tích thuộc các nền văn hóa: Hòa Bình, Bắc Sơn, Đông Sơn, Sa Huỳnh, Óc eo, Champa mà Viện phát hiện ở Việt Nam.

Bộ lưu trữ ảnh của Viện Viễn Đông Bác Cổ rất phong phú về mặt tư liệu (khảo cổ, kiến trúc, nghệ thuật, lịch sử...) và trải rộng qua nhiều quốc gia (Việt Nam, Lào, Ấn Độ, Trung Quốc...). Những bức ảnh đầu tiên chụp lại các cuộc khai quật do Viện tiến hành từ đầu thế kỷ 20. Tiếp đó, một phần quan trọng khác là các sưu tập ảnh tư liệu có được từ hiến tặng... Nhiều bức ảnh là minh chứng cho hiện trạng các di tích kiến trúc trong quá khứ mà hiện nay - do chiến tranh, thời gian - đã bị thay đổi, hủy hoại. Một số khác ghi nhận quá trình khai quật và trùng tu do Viện thực hiện trong hơn một thế kỷ. Hiện nay bộ sưu tập của Viện Viễn Đông Bác Cổ về Việt Nam gồm khoảng 7.000 ảnh...

Trưng bày Góc nhìn Việt Nam – Việt Nam đầu thế kỷ 20 qua tư liệu ảnh của Viện Viễn Đông Bác Cổ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia dự kiến kéo dài đến tháng 3/2015. Trưng bày ảnh "Góc nhìn Việt Nam – Việt Nam đầu thế kỷ 20 qua tư liệu ảnh của Viện Viễn Đông Bác Cổ" cũng đã được giới thiệu trong trưng bày mang tên "Objective Vietnam" tại Bảo tàng Cernuschi, Paris (Pháp) từ ngày 14/3 - 9/6/2014, nhân kỷ niệm 40 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam - Pháp.

Thúy Hương