Nâng cao thể trạng trẻ em qua chăm sóc dinh dưỡng 1.000 ngày đầu đời

Trong khuôn khổ Hội thảo khoa học quốc tế về dinh dưỡng học đường năm 2025 “Vì một Việt Nam khỏe mạnh - Vì tầm vóc Việt”, PGS.TS. Trần Thanh Dương, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia đã thay mặt Bộ Y tế trình bày tham luận về một chủ đề có ý nghĩa chiến lược đối với tương lai đất nước, đó chính là “Thực trạng dinh dưỡng của người Việt Nam hiện nay”.

“Giai đoạn vàng” để cải thiện dinh dưỡng cho trẻ nhỏ

Các nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra rằng chiều cao của một cá thể là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa di truyền và môi trường. Trong đó, di truyền quyết định khoảng 70-80% tiềm năng phát triển tầm vóc. Tuy nhiên, 20-30% còn lại - phần mà chúng ta hoàn toàn có thể can thiệp được - lại phụ thuộc quyết định vào các yếu tố như dinh dưỡng và hoạt động thể lực đầy đủ, trong đó giai đoạn vàng “1.000 ngày đầu đời” là nền móng cốt lõi, quyết định tới 60% khả năng phát triển tầm vóc của trẻ trong tương lai.

Trong những năm qua, với sự nỗ lực không ngừng của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, công tác dinh dưỡng học đường đã đạt được những thành tựu đáng ghi nhận như: Hoàn thiện hành lang pháp lý ban đầu như chiến lược quốc gia về dinh dưỡng giai đoạn 2021-2030 và tầm nhìn đến năm 2045; Đề án Bảo đảm dinh dưỡng hợp lý và tăng cường hoạt động thể lực cho trẻ em, học sinh sinh viên giai đoạn 2015-2025; Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2021-2025; Chương trình y tế trường học trong các cơ sở giáo dục mầm non và phổ thông gắn với y tế cơ sở giai đoạn 2021 - 2025…

PGS.TS. Trần Thanh Dương, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia tham luận tại Hội thảo

Thành tựu rõ nét nhất là sự cải thiện chiều cao của thanh niên Việt Nam. Theo đó, chiều cao trung bình của nam thanh niên 18 tuổi đạt 168,1 cm (tăng 3,7 cm so với năm 2010), nữ đạt 156,2 cm (tăng 2,6 cm). Đây là kết quả của một quá trình can thiệp dinh dưỡng bền bỉ qua nhiều thế hệ.

Tỷ lệ suy sinh dưỡng thấp còi ở lứa tuổi học đường từ 5-19 tuổi cũng giảm đáng kể, cụ thể năm 2020 còn 14,8% (so với năm 2010 là 23,4%). Điều này góp phần giúp Việt Nam hoàn thành Mục tiêu 2.2 Phát triển bền vững (SDGs) (hạ tỷ lệ suy sinh dưỡng thấp còi xuống mức THẤP < 20%).

Việc tổ chức bữa ăn học đường đã được quan tâm tổ chức triển khai, trong đó tập trung chủ yếu ở các trường mẫu giáo và trường tiểu học đã được triển khai góp phần quan trọng cải thiện tình trạng dinh dưỡng cho trẻ em và học sinh trong cơ sở giáo dục…

Cần chuyên nghiệp hóa công tác dinh dưỡng tại trường học

Để tạo ra một bước đột phá, Bộ Y tế xác định cần nhanh chóng hoàn thiện thể chế - Tạo hành lang pháp lý vững chắc. Đây là giải pháp có tính chất “chìa khóa”. Hiện nay, Bộ Y tế đang chủ trì xây dựng Luật Phòng bệnh. Trong đó, dành một chương riêng quy định về dinh dưỡng trong phòng bệnh tập trung vào dinh dưỡng cho phụ nữ có thai, bà mẹ cho con bú và trẻ dưới 24 tháng tuổi (dinh dưỡng trong giai đoạn 1.000 ngày đầu đời), dinh dưỡng cho trẻ em và dinh dưỡng học đường như Dự thảo đã nêu: “Học sinh các cấp học được tuyên truyền, giáo dục về dinh dưỡng, bảo đảm dinh dưỡng khi học tại trường học thông qua bữa ăn học đường theo từng độ tuổi và được đánh giá tình trạng dinh dưỡng”.

Các quy định này sẽ chuyển từ “khuyến nghị” sang “bắt buộc” và quy định cụ thể trách nhiệm triển khai thực hiện công tác y tế trường học cho người học thuộc phạm vi quản lý của cơ sở giáo dục để bảo đảm người học được chăm sóc sức khỏe toàn diện cả thể chất và tinh thần như: bảo đảm an toàn thực phẩm, dinh dưỡng hợp lý kết hợp với tăng cường hoạt động thể lực phù hợp.

“Bộ Y tế sẽ nỗ lực để hoàn thiện dự thảo luật, báo cáo Chính phủ để trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến và thông qua tại Kỳ họp tháng 10 tới đây. Hi vọng rằng, khi Luật được ban hành, đây sẽ là công cụ pháp lý hữu hiệu để đưa công tác dinh dưỡng học đường vào nề nếp, quy chuẩn trên cả nước”, PGS.TS. Trần Thanh Dương nhấn mạnh.

Việc tổ chức bữa ăn học đường đã được quan tâm tổ chức triển khai, trong đó tập trung chủ yếu ở các trường mẫu giáo và trường tiểu học đã được triển khai góp phần quan trọng cải thiện tình trạng dinh dưỡng cho trẻ em và học sinh trong cơ sở giáo dục

Cũng theo PGS.TS. Trần Thanh Dương, cần chuyên nghiệp hóa công tác dinh dưỡng tại trường học như: Tổ chức và quản lý bữa ăn học đường bảo đảm dinh dưỡng hợp lý, đủ chất, đa dạng thực phẩm, đạt được định lượng về khẩu phần ăn theo quy định, quản lý căng tin trường học, tăng cường hoạt động thể lực cho trẻ em, học sinh; không quảng cáo và kinh doanh đồ uống có cồn, đồ uống có đường và các thực phẩm không có lợi cho sức khỏe trong trường học. Tăng cường theo dõi, giám sát, kiểm tra các can thiệp dinh dưỡng học đường, bữa ăn học đường, giáo dục dinh dưỡng và an toàn vệ sinh thực phẩm.

Đồng thời đẩy mạnh giáo dục về dinh dưỡng và thực phẩm, truyền thông thay đổi hành vi. Phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo để tích hợp nội dung giáo dục dinh dưỡng và hoạt động thể lực một cách hấp dẫn, thực tiễn vào chương trình giảng dạy; xây dựng các chiến dịch truyền thông quy mô lớn hướng tới phụ huynh và học sinh về dinh dưỡng hợp lý, tác hại của đồ ăn nhanh, nước ngọt có đường và lợi ích của lối sống năng động.

Phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai các chương trình đào tạo, phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực dinh dưỡng học đường. Xây dựng chuẩn, xác định vị trí việc làm và nâng cao năng lực cho cán bộ làm công tác y tế học đường cử nhân dinh dưỡng tiết chế làm việc trong cơ sở giáo dục mầm non và trường học trong việc triển khai can thiệp dinh dưỡng. Đặt mục tiêu từng bước tiến tới mỗi trường học có ít nhất một cán bộ được đào tạo về dinh dưỡng.

Đặc biệt, phải huy động sự tham gia của các bộ, ngành, địa phương, cộng đồng và doanh nghiệp, tổ chức xã hội tham gia đầu tư, hỗ trợ cải thiện cơ sở vật chất, cung cấp thực phẩm sạch và triển khai các mô hình dinh dưỡng phù hợp. Ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại, thiết lập đồng bộ hệ thống theo dõi, giám sát về dinh dưỡng học đường trên phạm vi toàn quốc. Triển khai sâu rộng và chuẩn hóa các phần mềm xây dựng thực đơn cân bằng dinh dưỡng, đảm bảo tính khoa học và phù hợp với từng vùng miền.

Ngọc Diệp