Người trẻ “đánh thức” di sản bằng ngôn ngữ thời đại số

Chạm tay để chạm vào văn hóa

Dự án workshop “Tò mò tò he” ra đời từ một câu hỏi tưởng như rất giản đơn: Liệu giới trẻ hôm nay còn có thể kết nối với văn hóa truyền thống theo cách nào ngoài sách vở, bảo tàng hay những buổi thuyết trình khô cứng? Câu trả lời mà nhóm sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền lựa chọn chính là “chạm”, chạm bằng đôi tay, bằng xúc giác và bằng trải nghiệm trực tiếp.

“Tò mò tò he” không đơn thuần là một buổi workshop nghệ thuật. Đó là lời mời gọi người trẻ tạm rời xa màn hình, tạm gác lại nhịp sống nhanh để trở về với những thao tác thủ công chậm rãi: Vo bột, nhào nặn, pha màu, tạo hình. Không trí tuệ nhân tạo, không công nghệ hỗ trợ, chỉ có đôi bàn tay, viên bột nếp và trí tưởng tượng cá nhân. Mỗi động tác nặn tò he vì thế không chỉ tạo ra một sản phẩm nhỏ bé mà còn mở ra một kết nối sâu sắc với di sản văn hóa dân gian.

Nghệ nhân Đặng Văn Tiên chia sẻ về nghệ thuật nặn tò he (Ảnh: BTC)

Thông điệp “Chạm tay - Chạm văn hoá” mà dự án theo đuổi nhấn mạnh, văn hóa không phải là thứ xa xôi hay lỗi thời. Văn hóa có thể cầm nắm, có thể mang về nhà trong lòng bàn tay, có thể hiện diện trong từng cảm xúc khi người trẻ tự tay hoàn thiện một hình thù ngộ nghĩnh. Khi đôi tay chạm vào bột nặn cũng là lúc tâm hồn chạm vào những giá trị đã được truyền qua nhiều thế hệ.

Nghệ thuật nặn tò he bắt nguồn từ làng Xuân La (Phú Xuyên, Hà Nội), nơi những nghệ nhân vẫn miệt mài giữ lửa nghề giữa guồng quay hiện đại hóa. Từ những nguyên liệu giản dị như bột gạo, màu nhuộm tự nhiên chiết xuất từ nghệ, gấc, lá dứa qua bàn tay khéo léo của người thợ, những nắm bột nhỏ được “thổi hồn” thành hình ảnh con vật, hoa lá hay nhân vật cổ tích quen thuộc.

Các bạn trẻ được nghệ nhân hướng dẫn cách nặn tò he (Ảnh: BTC)

Trong “Tò mò tò he”, nghệ thuật ấy được đặt vào một không gian mới- không gian của người trẻ, sáng tạo và giao lưu mở. Người tham dự không chỉ học cách nặn tò he theo khuôn mẫu truyền thống mà còn được tự do thổi vào đó hơi thở đương đại, dấu ấn cá nhân. Chính sự kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống và trí tưởng tượng trẻ trung đã tạo nên cây cầu nối mềm mại giữa quá khứ và hiện tại.

Nguyễn Minh Anh, sinh viên năm hai Đại học Quốc gia Hà Nội tham gia workshop, chia sẻ: “Trước đây mình nghĩ tò he chỉ là đồ chơi tuổi thơ nhưng khi tự tay nặn và nghe nghệ nhân kể chuyện nghề, mình mới hiểu đằng sau mỗi hình thù nhỏ bé ấy là cả một di sản. Điều thú vị là chúng mình được sáng tạo theo cách riêng, không bị gò bó, nên cảm giác rất gần gũi”.

Bạn trẻ được thỏa sức sáng tạo với những sản phẩm mang dấu ấn cá nhân

Bên cạnh hoạt động trải nghiệm, workshop còn lồng ghép những trò chơi tương tác tìm hiểu về nguyên liệu tạo màu, giúp người trẻ nhận ra sự tinh tế và thân thiện với môi trường của nghệ thuật dân gian. Những chi tiết tưởng chừng nhỏ bé ấy lại góp phần khắc sâu nhận thức rằng văn hóa truyền thống không hề lạc hậu, mà trái lại, rất bền vững và nhân văn.

Kể lại di sản bằng ngôn ngữ thị giác trẻ

Nếu “Tò mò tò he” chọn cách tiếp cận bằng xúc giác và trải nghiệm thủ công, thì dự án “Ngả Bóng Thủy Đình” lại mở ra một hướng đi khác: Kể câu chuyện nghệ thuật rối nước bằng ngôn ngữ hình ảnh và truyền thông số. Trong bối cảnh nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống gặp khó khăn trong việc tiếp cận khán giả trẻ, nhóm sinh viên Khoa Quan hệ Quốc tế, Học viện Báo chí và Tuyên truyền đã lựa chọn nhiếp ảnh, video ngắn và các định dạng số để đưa rối nước đến gần hơn với đời sống đương đại.

Bộ ảnh “Người giấu bóng – Rối phơi hồn” là điểm nhấn của dự án. Không tái hiện sân khấu rối nước theo lối tả thực, bộ ảnh sử dụng lớp voan, ánh phản chiếu và bố cục hai lớp để xây dựng hình tượng “người giấu bóng”, biểu trưng cho nghệ nhân đứng sau tấm mành y môn. Qua đó, tinh thần truyền nghề và sự tiếp nối giữa các thế hệ được thể hiện một cách ẩn dụ, giàu cảm xúc.

Một khung hình từ bộ ảnh “Người giấu bóng – Rối phơi hồn”, nơi hình tượng nghệ nhân được diễn giải bằng voan, ánh sáng và chuyển động

Linh Đan, thành viên dự án cho biết: “Việc ứng dụng công nghệ số giúp rối nước vượt ra khỏi giới hạn không gian biểu diễn truyền thống. Những video ngắn, reels hay GIF được thiết kế phù hợp với thói quen tiếp nhận nhanh của người trẻ, tạo điều kiện để di sản xuất hiện linh hoạt trên mạng xã hội. Nhờ đó, rối nước không chỉ là ký ức của những buổi xem diễn trực tiếp mà trở thành một nội dung văn hóa có thể được chia sẻ, tương tác và thảo luận”.

Lê Hoàng Long, một bạn trẻ theo dõi dự án trên mạng xã hội, chia sẻ: “Mình chưa từng xem rối nước trực tiếp nhưng qua những hình ảnh và video của "Ngả bóng Thủy Đình", mình thấy tò mò và muốn tìm hiểu nhiều hơn. Cách kể chuyện rất mới, không hề khô khan”.

Điểm chung của những dự án như “Tò mò tò he” hay “Ngả bóng Thủy Đình” nằm ở cách người trẻ chủ động bước vào di sản bằng ngôn ngữ của chính thế hệ mình. Họ không sao chép nguyên xi quá khứ, cũng không làm mới một cách hời hợt, mà tìm cách đối thoại với truyền thống trên tinh thần tôn trọng và sáng tạo. Từ đó, họ đưa nghệ thuật truyền thống đến gần đời sống và góp phần vào việc phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô.

Không gian thủy đình và nghệ nhân – nơi những câu chuyện về nghề được nhóm sinh viên ghi lại và chuyển hóa thành chất liệu truyền thông

Việc trực tiếp trò chuyện với nghệ nhân, lắng nghe câu chuyện đời, chuyện nghề đã giúp các dự án có thêm chiều sâu. Những chia sẻ về áp lực truyền nghề, về sự thay đổi của nghệ thuật dân gian trong xã hội hiện đại trở thành chất liệu quan trọng, giúp người trẻ hiểu rằng đằng sau mỗi loại hình nghệ thuật là những con người bền bỉ giữ lửa.

Trong bối cảnh hiện nay, bảo tồn di sản không chỉ là lưu giữ nguyên trạng những giá trị cũ mà còn là tạo ra sức sống mới cho chúng. Khi nghệ thuật truyền thống được đặt vào những không gian phù hợp với người trẻ từ workshop trải nghiệm đến nền tảng số, di sản có cơ hội “sống” cùng thời đại, tiếp tục được yêu mến và lan tỏa.

Nguyễn Dũng