Quy tắc xuất xứ: “Tấm hộ chiếu” nâng vị thế hàng hóa Việt

"Tấm vé" thông hành tận dụng ưu đãi thuế

Trong khuôn khổ Hội chợ Mùa Thu lần thứ nhất năm 2025, chiều 27/10, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) đã tổ chức Hội thảo “Xuất xứ hàng hóa trong khuôn khổ các Hiệp định thương mại tự do”.

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) nhấn mạnh: “Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, quy tắc xuất xứ không chỉ là điều kiện kỹ thuật mà là nền tảng bảo đảm tính minh bạch và công bằng trong thương mại, góp phần củng cố niềm tin đối tác và nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam”.

Điều đó đồng nghĩa, việc quản lý, xác định và chứng nhận xuất xứ hàng hóa đang trở thành một trong những “chìa khóa” then chốt để Việt Nam giữ vững niềm tin đối tác, đồng thời ngăn chặn gian lận thương mại, giả mạo nguồn gốc đang có xu hướng gia tăng.

Ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) phát biểu khai mạc hội thảo

Tại hội thảo, ông Trần Ngọc Bình, Trưởng phòng Quản lý Xuất nhập khẩu khu vực TP Hồ Chí Minh (Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công thương) nhấn mạnh, trong thương mại hiện đại, giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) chính là “tấm hộ chiếu” của hàng hóa Việt Nam khi bước ra thị trường thế giới.

Một lô hàng có C/O đồng nghĩa với việc được chứng nhận nguồn gốc sản xuất rõ ràng, minh bạch, là điều kiện tiên quyết để hàng hóa được hưởng ưu đãi thuế quan theo các cam kết thương mại mà Việt Nam đã ký kết.

Hiện nay, Việt Nam và thế giới đang áp dụng hai nhóm C/O chính. Nhóm thứ nhất là C/O không ưu đãi, chủ yếu có chức năng xác nhận xuất xứ hàng hóa, giúp phân biệt với hàng giả, hàng trôi nổi hoặc hàng chuyển tải bất hợp pháp.

Nhóm thứ hai là C/O ưu đãi, bao gồm loại ưu đãi đơn phương theo GSP, cơ chế mà các nước phát triển dành ưu đãi cho các quốc gia đang phát triển và loại ưu đãi đặc biệt theo các Hiệp định thương mại tự do (FTA) mà Việt Nam tham gia.

“Với cơ chế GSP, doanh nghiệp Việt có thể tự chứng nhận xuất xứ sau khi được cấp mã số. Còn với C/O theo FTA, mức ưu đãi thuế quan sâu và rộng hơn, thậm chí nhiều mặt hàng được hưởng thuế 0%.

Mỗi phần trăm thuế được giảm là một phần sinh lực của doanh nghiệp. C/O không phải thủ tục hành chính đơn thuần mà là công cụ sống còn giúp hàng hóa Việt Nam có chỗ đứng trong chuỗi cung ứng quốc tế”, ông Bình nhấn mạnh.

Trong phần trình bày, ông Bình dành nhiều thời gian để phân tích bức tranh hội nhập thương mại của Việt Nam, với 16 FTA đã có hiệu lực, bao gồm cả đa phương và song phương.

“FTA là cánh cửa mở ra cho hàng hóa Việt Nam hội nhập sâu hơn nhưng muốn bước qua cánh cửa ấy, doanh nghiệp phải nắm vững quy tắc xuất xứ. Đó chính là tấm vé thông hành để tận dụng ưu đãi thuế và khẳng định giá trị thương hiệu Việt”, ông Bình nói.

Chứng nhận xuất xứ chính là “tấm hộ chiếu” của hàng hóa Việt Nam khi bước ra thị trường thế giới

Đặc biệt, Việt Nam hiện có ba FTA thế hệ mới gồm CPTPP, EVFTA và UKVFTA, được xem là những hiệp định có tiêu chuẩn cao, không chỉ giới hạn ở việc cắt giảm thuế quan mà còn mở rộng sang các vấn đề về lao động, môi trường, quản trị doanh nghiệp, chuyển đổi số và thương mại bền vững.

Các hiệp định này giúp tỷ lệ dòng thuế về 0% ở mức rất cao, tạo điều kiện để hàng hóa Việt Nam thâm nhập những thị trường khó tính nhất.

Theo ông Bình, việc tuân thủ đúng quy tắc xuất xứ trong các hiệp định này là yếu tố sống còn, đặc biệt với các ngành hàng chủ lực như dệt may, da giày, nông - thủy sản, chế biến thực phẩm.

Tiêu chí xuất xứ cho nông, thủy sản và yêu cầu gỡ “thẻ vàng” IUU

Nêu ví dụ thực tế, ông Bình cho biết phần lớn nông sản Việt Nam được xác định theo tiêu chí xuất xứ thuần túy, tức là trồng, thu hoạch, chế biến hoàn toàn tại Việt Nam, điển hình như gạo, vải thiều, cà phê hay hồ tiêu.

Khoáng sản khai thác trong lãnh thổ hoặc thềm lục địa Việt Nam cũng được coi là hàng hóa có xuất xứ thuần túy. Đối với sản phẩm phế liệu, phế phẩm hoặc phế thải từ quá trình sản xuất tại Việt Nam, nếu được xử lý và tái chế đúng quy định, vẫn có thể được xác lập xuất xứ Việt Nam.

Quang cảnh hội thảo

Riêng với thủy sản xuất khẩu, quy định về xuất xứ phức tạp hơn và gắn liền với vấn đề đánh bắt hợp pháp (IUU). Các sản phẩm nuôi trồng tại Việt Nam đương nhiên đáp ứng tiêu chí thuần túy, trong khi những sản phẩm khai thác cần được chứng minh rằng tàu đánh bắt treo cờ và đăng ký tại Việt Nam, khai thác hợp pháp trong vùng biển Việt Nam hoặc vùng biển quốc tế.

“Nếu tàu đánh bắt vi phạm quy định IUU, doanh nghiệp sẽ không được cấp C/O, dù hàng hóa đạt chất lượng tiêu chuẩn quốc tế”, ông Bình khẳng định.

Đặc biệt, ông lưu ý thẻ vàng IUU do Liên minh châu Âu (EU) áp dụng là cảnh báo nghiêm khắc đối với ngành hải sản Việt Nam. Các lô hàng xuất khẩu vào EU, ngoài C/O, bắt buộc phải có Giấy chứng nhận khai thác do cơ quan chức năng cấp; nếu thiếu, hàng hóa sẽ bị ách tắc tại cảng nhập.

Việc Chính phủ Việt Nam đang triển khai chiến dịch cao điểm chống khai thác IUU cho thấy quyết tâm lớn nhằm gỡ bỏ thẻ vàng và bảo vệ uy tín của hàng thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Theo ông Bình, quy tắc xuất xứ ngày nay không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà là chỉ dấu năng lực quản trị và minh bạch của doanh nghiệp Việt. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc quản lý xuất xứ hàng hóa đang dần gắn với chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc điện tử và tiêu chuẩn xanh. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải thay đổi tư duy, đầu tư vào hệ thống dữ liệu và quy trình chứng nhận tự động, hướng tới chuẩn quốc tế.

Ông Bình đúc kết: Xuất xứ là đường băng, tuân thủ là động cơ, còn FTA là bầu trời rộng mở. Khi hiểu đúng và tuân thủ quy tắc xuất xứ, doanh nghiệp không chỉ được hưởng ưu đãi thuế mà còn góp phần xây dựng hình ảnh Việt Nam là quốc gia xuất khẩu đáng tin cậy, minh bạch và có trách nhiệm trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ánh Dương