Sử dụng cây trồng thân thiện để cải thiện đất và giảm khí mê-tan

Giải pháp kép cho đất và không khí

Khí mê-tan được xem là một trong những nguyên nhân chính gây biến đổi khí hậu. Loại khí này sinh ra từ các ruộng lúa nước, chăn nuôi gia súc nhai lại (trâu, bò), bãi chôn lấp rác thải, khai thác dầu khí, than đá…

Dù thời gian tồn tại trong khí quyển ngắn hơn cacbonic (khoảng 12 năm), nhưng mê-tan có khả năng giữ nhiệt cực lớn, góp phần khiến Trái đất nóng lên.

Vì mê-tan có tuổi thọ ngắn nên việc cắt giảm hay loại bỏ được loại khí này khỏi khí quyền đều sẽ có tác dụng rất nhanh chóng và rõ rệt, làm chậm lại quá trình biến đổi khí hậu.

Việc giảm thiểu khí mê-tan là vấn đề cấp bách được nhiều nước quan tâm, trong đó có Việt Nam. Một trong những hướng đi đang được các nhà khoa học và nông dân quan tâm là sử dụng các loại cây trồng có khả năng cải thiện chất lượng đất, đồng thời góp phần giảm phát thải khí mê-tan.

Nguồn phát thải khí mê-tan có thể xuất hiện từ hoạt động xử lý rơm rạ truyền thống. Ảnh minh hoạ

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung, mặc dù Việt Nam đã có một số chương trình thử nghiệm như “1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp” ở Đồng bằng sông Cửu Long nhưng các hoạt động này vẫn mang tính nhỏ lẻ, thiếu sự kết nối và chưa có quy trình chuẩn hóa, chưa đủ để tạo ra tác động lan tỏa sâu rộng trên phạm vi toàn quốc.

Thêm vào đó, việc thiếu các công cụ đo đếm (MRV - Measurement, Reporting, Verification) chuẩn quốc tế làm cho việc đánh giá mức phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp trở nên khó khăn.

Cùng với đó, nhận thức của người nông dân, cán bộ kỹ thuật và các doanh nghiệp còn hạn chế, khiến cho việc thay đổi tập quán canh tác truyền thống sang các phương pháp thân thiện với môi trường chưa thực sự hiệu quả.

Một điểm đặc biệt cần lưu ý là nhiều loại cây ăn quả và cây công nghiệp dài ngày có khả năng hấp thụ CO2, do đó, việc tính toán phát thải không thể chỉ dựa trên lượng khí phát ra mà phải cân bằng với lượng khí hấp thụ để có quy trình canh tác phù hợp nhất. Tuy nhiên, hiện chưa có nghiên cứu sâu và hệ thống dữ liệu khoa học đầy đủ để thực hiện điều này một cách chính xác.

Nhằm khắc phục các tồn tại và tạo đà cho sự phát triển bền vững của ngành trồng trọt, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chủ trì xây dựng Đề án sản xuất trồng trọt phát thải thấp giai đoạn 2025-2030. Đây được coi là bước đột phá quan trọng, không chỉ nhằm giảm thiểu tác động của ngành nông nghiệp đến môi trường mà còn tạo dựng nền tảng cho một ngành trồng trọt hiện đại, thân thiện với khí hậu.

Theo dự thảo Đề án, mục tiêu cụ thể đặt ra là đến năm 2030 sẽ giảm 30% lượng phát thải khí mê-tan và ít nhất 10% tổng phát thải khí nhà kính từ lĩnh vực trồng trọt so với năm 2020. Đồng thời, diện tích áp dụng các biện pháp canh tác giảm phát thải sẽ đạt tối thiểu 2,5 triệu ha, tập trung vào các vùng sản xuất hàng hóa tập trung để tạo sức lan tỏa và hiệu quả cao nhất.

Ngoài ra, dự thảo Đề án chú trọng xây dựng hệ thống dữ liệu phát thải khí nhà kính chi tiết theo cây trồng, vùng sinh thái và biện pháp kỹ thuật. Đây là bước quan trọng để hình thành thị trường carbon cho nông nghiệp Việt Nam, một cơ chế hiện đang được nhiều quốc gia phát triển áp dụng nhằm khuyến khích các biện pháp giảm phát thải hiệu quả.

Thay đổi tư duy sản xuất nông nghiệp

Việc đưa cây trồng cải tạo đất và giảm phát thải khí mê-tan vào thực tiễn không chỉ dừng lại ở các mô hình thí điểm, mà đang mở ra triển vọng ứng dụng rộng rãi. Các chương trình giảm phát thải trong nông nghiệp, đặc biệt là những dự án do Bộ Nông Nghiệp và Môi trường phối hợp cùng các tổ chức quốc tế triển khai, đã xác định rõ vai trò của giải pháp này trong việc thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 của Việt Nam.

Trên cơ sở đánh giá và phân tích sâu về đặc điểm phát thải và hấp thụ của từng loại cây trồng theo vùng sinh thái, GS.TS Nguyễn Hồng Sơn, Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam cho biết đây chính là điều kiện tiên quyết để xây dựng các quy trình canh tác phù hợp, tránh áp dụng máy móc, cứng nhắc các biện pháp giảm phát thải.

GS.TS Nguyễn Hồng Sơn cũng nhấn mạnh đến việc tận dụng phế phụ phẩm nông nghiệp trong sản xuất than sinh học, một giải pháp tiết kiệm và thân thiện môi trường giúp giảm phát thải đồng thời cải tạo đất trồng. Việc xây dựng hệ thống theo dõi, đánh giá liên tục hiệu quả các biện pháp thực hiện trên từng vụ, từng năm cũng rất cần thiết để điều chỉnh kịp thời, đảm bảo hiệu quả thực tế của đề án.

Có rất nhiều cách để cây trồng hấp thụ khí metan, mở ra một hướng đi mới để giảm thiểu loại khí này

Có thể thấy, việc sử dụng cây trồng thân thiện để cải thiện đất và giảm khí mê-tan là thách thức không nhỏ đối với thói quen canh tác của người dân. Với tập quán trồng 2 - 3 vụ lúa mỗi năm, việc thuyết phục bà con giảm số vụ lúa để trồng thêm màu hoặc cây cải tạo đất cần thời gian, chính sách hỗ trợ cụ thể và sự đồng hành của nhà khoa học. Ngoài ra, thị trường tiêu thụ cho các loại nông sản thay thế cũng phải được đảm bảo để nông dân yên tâm chuyển đổi.

Trong thời gian tới, việc nghiên cứu, chọn lọc và lai tạo các giống cây vừa phù hợp với điều kiện khí hậu Việt Nam, vừa có khả năng cải tạo đất tốt sẽ đóng vai trò then chốt. Cùng với đó là việc xây dựng chính sách khuyến khích, chẳng hạn hỗ trợ tín dụng xanh, liên kết chuỗi tiêu thụ để người nông dân thấy rõ lợi ích kinh tế khi tham gia mô hình.

Không chỉ dừng ở đồng bằng, các vùng trung du, miền núi cũng có thể áp dụng các loại cây bản địa để cải thiện độ phì nhiêu, chống thoái hóa đất. Khi đất được phục hồi, khí mê-tan giảm, hệ sinh thái nông nghiệp trở nên cân bằng hơn, tạo tiền đề cho một nền nông nghiệp sinh thái, an toàn và phát thải thấp.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn then chốt trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. Giảm phát thải từ nông nghiệp không chỉ là nhiệm vụ, mà còn là cơ hội để tái cấu trúc ngành nông nghiệp theo hướng hiện đại, xanh và bền vững. Và trong hành trình đó, những cây trồng thân thiện với đất, “hấp thụ” khí nhà kính, chính là “người bạn đồng hành” quan trọng.

Lê Trang