Sự sáng tạo nối tiếp trong "Thiêng" và "Vũ điệu dưới trăng"

Bản hòa ca đầy hấp lực của núi rừng

Ra mắt lần đầu năm 2023, trong chuỗi các hoạt động kỷ niệm 120 năm Du lịch Sapa, tác giả Hà Văn Thắng và đạo diễn Đặng Xuân Trường cùng ekip sáng tạo đã đưa khán giả vào miền mê hoặc của “Vũ điệu dưới trăng” - một trích đoạn từ chương trình “Thì thầm sương mây”.

Ở đó, ánh trăng, màn sương và âm hưởng vùng cao hòa quyện thành một không gian nghệ thuật lạ lùng, nơi cái đẹp của núi rừng và bản sắc văn hóa các tộc người được tái hiện bằng ngôn ngữ sân khấu đầy sáng tạo.

Tác giả kịch bản Hà Văn Thắng - nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai chia sẻ về ý tưởng thực hiện chương trình

Những vở diễn được thực hiện “diễn như không diễn” ấy giống như phép thử thành công, mở ra con đường mới: Lấy vốn văn hóa làm chất liệu để kiến tạo sản phẩm nghệ thuật - du lịch vừa giàu tính thẩm mỹ, vừa bền vững về kinh tế.

Tháng 11 này, hành trình ấy bước sang một cột mốc mới với sự ra mắt của chương trình nghệ thuật đặc biệt mang tên “Thiêng” khắc họa chiều sâu tâm linh, bản sắc và những giá trị cốt lõi trong đời sống tinh thần của người Dao.

Cùng với đó, “Vũ điệu dưới trăng”, tiếp tục khẳng định sức sống bền bỉ và khả năng chạm đến trái tim công chúng, như một bản hòa ca đầy hấp lực của núi rừng, của con người nơi “trời cao và đất cao” được mệnh danh là miền đất có “năm mùa”.

Đạo diễn Đặng Xuân Trường cho biết: “Thiêng” là một dự án nghệ thuật ca - múa - nhạc - trình diễn thị giác quy mô lớn, lấy cảm hứng từ kho tàng văn hóa của cộng đồng người Dao ở Sa Pa. Tác phẩm khắc họa sự gắn bó giữa đất - nước - lửa - tình yêu - tín ngưỡng; đồng thời tôn vinh tính thiêng trong các nghi lễ truyền thống, đặc biệt là nghi lễ cấp sắc, biểu tượng cho sự trưởng thành và đạo lý sống của người Dao.

Đạo diễn Đặng Xuân Trường nhấn mạnh về ý nghĩa bảo tồn và lan tỏa bản sắc văn hóa thông qua hai chương trình

Chương trình hướng tới mục tiêu gìn giữ, trao truyền và quảng bá những giá trị tinh hoa của người Dao, thông qua nghệ thuật trình diễn kết hợp công nghệ hiện đại như ánh sáng, sắp đặt sân khấu, 3D mapping, nhưng vẫn tôn trọng nguyên bản văn hoá. Đây cũng là cơ hội để chính người Dao trực tiếp tham gia, kể câu chuyện của chính dân tộc mình bằng ngôn ngữ nghệ thuật.

“Thiêng” không chỉ là một chương trình nghệ thuật, mà còn là hành trình bảo tồn và tái hiện bản sắc. Thông qua ngôn ngữ của ánh sáng, âm nhạc và vũ điệu, “Thiêng” khẳng định tinh thần tôn trọng sự khác biệt, đồng thời khơi gợi niềm tin và niềm tự hào văn hóa trong cộng đồng người Dao.

“Điểm nhấn đặc biệt là sự tham gia trực tiếp của đồng bào Dao đỏ Sa Pa, những người vừa là chủ thể văn hóa, vừa là nghệ sĩ trên chính sân khấu của mình. "Thiêng" không phải là buổi trình diễn minh họa, mà là cuộc thực hành văn hóa sống động”, đạo diễn Đặng Xuân Trường nhấn mạnh.

Sân khấu của hai chương trình diễn ra tại Sân Quần Sa Pa

Sân khấu của “Thiêng” đặc biệt hơn nữa bởi không gian Sân Quần Sa Pa - nơi giao hòa giữa nhà thờ đá, kiến trúc số 2 Paxiphang và quảng trường - như một trái tim kiến trúc của thị trấn sương mù.

Khi những vở diễn được tổ chức ở đây, chính kiến trúc trở thành một phần của tác phẩm, tạo nên sự đồng vọng giữa nghệ thuật và không gian. Đó là trải nghiệm mà chỉ Sa Pa mới có, nơi khác không thể có được.

“Vũ điệu dưới trăng” là những vũ điệu được kết tinh từ nhịp sống mãnh liệt của cộng đồng các dân tộc tại Sa Pa. Đời sống văn hóa, tín ngưỡng, tập quán, lễ hội, lao động, sản xuất, tri thức dân gian vừa đặc sắc vừa phong phú trở thành sức mạnh nội sinh, gắn kết cộng đồng, xây dựng quê hương. Những tiếng kèn lá, đàn môi, chuông rung nhè nhẹ đáp lời những tiếng khèn, tiếng sáo trầm trầm, bổng bổng (thì thầm)…

Sắc màu thổ cẩm quyện hòa với âm hưởng của núi rừng thay cho lời ngỏ: “Rừng rộng chiêu nhiều thú - Nhà rộng chiêu nhiều khách”. Các vũ điệu trong show diễn là những lát cắt nho nhỏ khắc họa một vài nét văn hóa đặc sắc của cộng đồng dân tộc nơi đây.

Bảo tồn và lan tỏa bản sắc

Các chương trình sẽ công diễn tại Sân Quần, phường Sa Pa, Lào Cai, trong đó "Thiêng" vào ngày 7 và 14/11; "Vũ điệu dưới trăng" ngày 8 và 15/11. Chương trình có 176 nghệ nhân và Nhân dân các dân tộc tại Sa Pa cùng 22 diễn viên chuyên nghiệp thuộc Đoàn Nghệ thuật dân tộc tỉnh Lào Cai tham gia.

Chương trình có sự tham gia biểu diễn của các nghệ nhân, Nhân dân các dân tộc tại Sa Pa

“Thiêng” không phải là một show diễn giải trí đơn thuần. Đó là hành trình chuyển hóa nỗi đau đáu của những con người yêu văn hóa địa phương thành tác phẩm nghệ thuật cộng hưởng: Có tri thức sáng tạo, có nghệ sĩ đồng hành và có công nghệ hiện đại nâng đỡ.

Vì thế, đây còn là hành trình bảo tồn và lan tỏa bản sắc, khẳng định thông điệp bảo tồn không phải sao chép, mà là sáng tạo dựa trên tinh hoa; di sản không chỉ để trưng bày, mà để cộng đồng tự cất tiếng nói bằng ngôn ngữ nghệ thuật đương đại.

Với tác giả Hà Văn Thắng, một trong những điều ông luôn trăn trở chính là làm sao để người Dao có thể tự cất tiếng nói văn hóa của chính mình, bằng nghi lễ, bằng điệu múa, bằng niềm tin nguyên bản?

Mọi sáng tạo dựa trên những tinh hoa văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số, trong đó có người Dao, nếu không kỹ, dễ bị sai, đôi khi vô tình chạm vào điều cấm kỵ. Thiếu đi tiếng nói của nghệ nhân, những sáng tạo ấy chỉ dừng lại ở lớp vỏ bề ngoài, chưa chạm được vào cái hồn sâu thẳm của văn hóa.

Khi đến với nghệ nhân - những người vừa gìn giữ chữ Dao, vừa bảo tồn nghi lễ, ông nhận ra một khát vọng chung: Họ muốn được trình diễn văn hoá của chính mình, đúng với bản chất, không bị áp đặt. Họ không cần sự tô vẽ, mà cần sự tôn trọng. Khi được trao cơ hội, niềm vui, niềm tự hào hiện rõ trong từng ánh mắt, nụ cười.

Tác giả kịch bản Hà Văn Thắng và đạo diễn Đặng Xuân Trường trao đổi về chương trình

Ông Thắng đã thuyết phục về sự khái quát, chắt lọc tinh túy và sáng tạo của chương trình để khán giả có thể cảm nhận trọn vẹn cả một quá trình, cả một đời sống văn hóa. Hiểu được tâm huyết của ekip, nghệ nhân đồng thuận và cùng tham gia vào quá trình chuẩn bị show diễn như chuẩn bị cho cuộc sống đời thực của họ.

Về trang phục ekip ưu tiên sử dụng nguyên bản trang phục truyền thống của người Dao Đỏ tại Sa Pa, đặc biệt là y phục của thầy cúng, cô dâu - chú rể, cùng trang phục lễ cấp sắc. Các diễn viên không mặc đồ thuê mà tự may, tự chuẩn bị cùng nghệ nhân.

Mũ cô dâu, mũ thầy cúng, từng nếp vải, từng sợi chỉ... tất cả đều làm bằng đôi tay và niềm tin. Khi khoác lên mình, họ không còn chỉ là diễn viên, mà trở thành chính chủ thể văn hóa. Niềm tin và sự rung động ấy mới khiến sân khấu trở nên thiêng.

Trong “Thiêng" đạo cụ được sử dụng chính là những công cụ, dụng cụ, nhạc cụ quen thuộc trong đời sống thường ngày của người Dao như kiếm, dao, chày, cối, nong, nia, lù cở; trống, pí lè, nạo bạt; tù và, mặt nạ, tranh thờ… Kết hợp cùng mô hình núi, đá, cây cối, nhà ở - tất cả phản ánh cảnh quan và không gian sinh hoạt thực tế.

Đạo diễn Đặng Xuân Trường và các diễn viên

Âm nhạc kết hợp tù và, trống, chuông, pí lè, sáo, kèn lá, chũm chọe, nạo bạt… cùng âm nhạc dân gian như dân ca Páo dung, câu đố, tục ngữ, lời cúng. Tất cả hòa quyện trong âm hưởng của núi rừng, muông thú, gợi lại không gian văn hoá và tín ngưỡng độc đáo của người Dao.

Quan trọng hơn cả, “Thiêng” mở ra niềm tin và niềm tự hào cho chính đồng bào Dao đỏ. Khi họ được bước lên sân khấu lớn trong trang phục, nghi lễ, tín ngưỡng của mình, họ không chỉ đang diễn - mà đang sống lại văn hóa trong niềm hãnh diện và tình yêu.

Chính vì thế, hai tác phẩm kỳ vọng trở thành điểm nhấn văn hóa - du lịch của Sa Pa, góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới, đồng thời nuôi dưỡng niềm tin và niềm tự hào văn hóa trong cộng đồng các dân tộc vùng cao.

Hương Thu