Tính phí với rác cồng kềnh, rác nguy hại - hướng đi tất yếu

Gánh nặng từ những khối rác đặc biệt

Những chiếc tủ lạnh cũ, ghế sofa hỏng, nệm, bàn gỗ, pin, bóng đèn huỳnh quang, bình ắc-quy… đang ngày càng trở thành “bài toán khó” trong quản lý chất thải đô thị. Chúng không chỉ chiếm chỗ, gây mất mỹ quan, mà còn tiềm ẩn nguy cơ phát thải khí nhà kính - đặc biệt là khí mê-tan khi bị chôn lấp chung với rác sinh hoạt.

Ở Hà Nội, mỗi ngày có tới hàng nghìn tấn rác được đưa về bãi chôn lấp Nam Sơn, trong đó một phần không nhỏ là rác cồng kềnh và rác nguy hại chưa được phân loại, thu gom riêng biệt. Việc thu gom các loại rác này hiện chủ yếu dựa vào lịch định kỳ hoặc thỏa thuận riêng với đơn vị vệ sinh, chưa có khung giá và quy chuẩn thống nhất.

Theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Việt Nam đã đặt nền móng cho cơ chế “trả tiền theo lượng rác thải ra” (PAYT - Pay As You Throw), nhưng đến nay việc áp dụng vẫn mới dừng ở mức thử nghiệm. Một số địa phương như TP Hồ Chí Minh đã ban hành khung giá cụ thể, tính phí dựa theo khối lượng rác sinh hoạt, song rác cồng kềnh và rác nguy hại vẫn là “vùng trống”.

Rác thải cồng kềnh được thu gom ở Hà Nội

Thực tế cho thấy, nhiều người dân chưa có ý thức tách riêng loại rác này, trong khi đơn vị thu gom lại thiếu thiết bị và quy trình xử lý chuyên biệt. Hậu quả là tình trạng đổ trộm, xả bừa bãi diễn ra phổ biến, nhất là tại khu vực ven sông, bãi đất trống hoặc điểm tập kết tạm.

TS. Hoàng Dương Tùng - Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam - cho rằng: “Nếu chỉ thu phí chung cho toàn bộ rác sinh hoạt mà không phân loại, chúng ta sẽ không bao giờ tính đúng, tính đủ chi phí xử lý. Phí cao cần đi kèm với dịch vụ tốt và cơ chế minh bạch để người dân sẵn sàng hợp tác”. Nhận định này phản ánh rõ nghịch lý: Dù ai cũng biết rác thải là nguồn phát thải lớn, nhưng cơ chế tài chính và nhận thức xã hội chưa song hành để biến xử lý rác thành hành động môi trường thiết thực.

Cơ chế tính phí - “đòn bẩy” kinh tế thúc đẩy giảm phát thải mê-tan

Theo lý thuyết, khi người dân phải trả tiền theo lượng rác mình thải ra, họ sẽ chủ động giảm phát sinh, phân loại kỹ hơn và gửi rác đúng nơi quy định. Đây là cơ chế “người gây ô nhiễm trả tiền” đã được nhiều nước phát triển áp dụng, giúp giảm từ 15 đến 30% lượng rác phải chôn lấp, đồng thời nâng tỷ lệ tái chế lên đáng kể.

Với Việt Nam, việc áp dụng tính phí riêng cho rác cồng kềnh và rác nguy hại có thể mang lại hai tác động tích cực: Giảm lượng rác chôn lấp - từ đó giảm nguồn phát thải mê-tan, và thúc đẩy sự hình thành các chuỗi thu gom, xử lý chuyên biệt có giá trị kinh tế cao hơn.

Công nhân vệ sinh môi trường thu gom rác thải ở Hà Nội

Tuy vậy, hiệu quả thực tế của công cụ này phụ thuộc rất lớn vào hạ tầng và tính minh bạch. Nhiều chuyên gia cảnh báo nếu chỉ “tính phí” mà không có hệ thống thu gom - xử lý đồng bộ, người dân sẽ tìm cách né tránh, thậm chí đổ trộm rác ra môi trường. Họ cũng cho rằng, cân rác tại hộ dân là bất khả thi, nhưng có thể xác định lượng rác thông qua túi rác tiêu chuẩn, tem nhận diện, hoặc định mức thu gom. Quan trọng là phải có giám sát và công khai thông tin.

Một yếu tố khác không thể bỏ qua là tính công bằng. Phí rác quá cao có thể tạo áp lực với nhóm thu nhập thấp, dẫn tới phản ứng ngược. Do đó, nhiều chuyên gia đề xuất cơ chế “bù chéo”: Người thải nhiều, gây ô nhiễm hơn sẽ trả phí cao hơn; còn hộ nghèo, khu dân cư đặc thù sẽ được hỗ trợ. Các chuyên gia cũng cho rằng, phí không phải để thu tiền mà là công cụ định hướng hành vi. Khi người dân thấy mình trả phí để có môi trường sống trong lành hơn, họ sẽ tự nguyện tuân thủ.

Ở góc độ phát thải, rác cồng kềnh và rác nguy hại khi được tách riêng sẽ giúp giảm đáng kể lượng hữu cơ dễ phân hủy - vốn là nguồn phát sinh mê-tan chủ yếu trong các bãi chôn lấp. Nếu các loại rác này được đưa vào xử lý bằng công nghệ đốt phát điện, tái chế vật liệu hoặc tái sử dụng, lượng phát thải có thể giảm thêm từ 15 đến 25% so với kịch bản chôn lấp truyền thống. Cơ chế tính phí, nếu đi cùng phân loại rác tại nguồn và nâng cấp công nghệ, sẽ tạo thành chuỗi khép kín: “trả phí - phân loại - tái chế - giảm phát thải”.

Khi “phí rác” trở thành công cụ môi trường bền vững

Tính phí với rác cồng kềnh và rác nguy hại là xu thế không thể tránh, nhưng để biến nó thành giải pháp bền vững cần một lộ trình đồng bộ. Trước hết, mỗi địa phương cần xây dựng bảng giá chi tiết cho từng loại rác, công khai chi phí vận chuyển - xử lý - tái chế để người dân “biết mình trả cho điều gì”. Cùng với đó, phải thiết lập mạng lưới thu gom, điểm tập kết và xe chuyên dụng đủ năng lực tiếp nhận. Chính quyền đô thị có thể thí điểm tại các khu dân cư tập trung, từ đó mở rộng ra toàn thành phố.

Thứ hai, cần gắn chính sách thu phí với các cơ chế khuyến khích: hộ gia đình phân loại tốt được giảm phí, doanh nghiệp tái chế được ưu đãi thuế, hoặc điểm thu gom tư nhân được hỗ trợ hạ tầng. Đây là cách biến “phí rác” thành động lực kinh tế chứ không phải gánh nặng. Nhà nước cũng cần thúc đẩy hợp tác công - tư (PPP) trong đầu tư xử lý rác công nghệ cao, như đốt phát điện, sản xuất nhiên liệu thay thế, thu hồi khí mê-tan để phát điện.

Thứ ba, yếu tố truyền thông - giáo dục có vai trò then chốt. Nếu người dân không được hướng dẫn, không thấy lợi ích thực tế, họ sẽ coi phí rác chỉ là khoản thu mới. Các chiến dịch truyền thông cộng đồng, mô hình “đổi rác lấy quà”, hoặc chương trình điểm thưởng cho hộ gia đình xanh cần được nhân rộng để hình thành thói quen mới: phân loại, trả phí đúng, hưởng lợi từ môi trường sạch.

Cuối cùng, cơ chế giám sát và minh bạch cần được đặt ở trung tâm. Mọi khoản thu, chi phí xử lý, kết quả phát thải phải được công khai. Khi người dân thấy rõ đồng tiền họ đóng góp góp phần vào giảm ô nhiễm, họ sẽ ủng hộ chính sách.

Hoa Thành