Xây dựng “lá chắn đa tầng” bảo vệ trẻ em trên không gian mạng

Vô vàn cạm bẫy với hình thức tội phạm mới - "bắt cóc online"

Không gian mạng không chỉ có những nội dung độc hại như bạo lực, khiêu dâm, ngôn ngữ thù hận hay tin giả, mà còn là mảnh đất màu mỡ cho tội phạm hoạt động với những chiêu thức ngày càng tinh vi. Gần đây, hình thức lừa đảo “bắt cóc online” đã nổi lên như một mối đe dọa nghiêm trọng, trực tiếp nhắm vào đối tượng học sinh, sinh viên.

Kịch bản của những kẻ lừa đảo thường rất bài bản. Các đối tượng giả danh cơ quan công an, viện kiểm sát, gọi điện cho nạn nhân và cáo buộc họ liên quan đến một vụ án nghiêm trọng như rửa tiền hay buôn bán ma túy. Bằng cách sử dụng các thuật ngữ chuyên ngành, thậm chí làm giả lệnh bắt, lệnh tạm giam, chúng nhanh chóng gây ra sự hoảng loạn, thao túng tâm lý, khiến nạn nhân hoàn toàn mất phương hướng.

Vụ việc của em X. (sinh năm 2007) vào chiều 23/7 là một ví dụ điển hình. Em nhận được cuộc gọi từ một đối tượng tự xưng là công an, nói rằng em có liên quan đến một vụ án rửa tiền. Đối tượng sau đó đã hướng dẫn em “đóng giả bị bắt cóc”, yêu cầu gia đình chuyển tiền chuộc để chứng minh sự trong sạch.

Tương tự, một nam sinh 17 tuổi tại TP Hồ Chí Minh đã bị các đối tượng điều hướng lên Đắk Lắk, nhốt trong khách sạn và ép phải bán vàng, vay tiền qua ứng dụng để chuyển cho chúng gần 80 triệu đồng. Đáng sợ hơn, có những vụ việc mà kẻ xấu dụ dỗ trẻ bỏ nhà đi sang Campuchia “du lịch” như trường hợp của một bé gái 13 tuổi ở phường Tây Hồ, Hà Nội.

Công an TP Hà Nội cảnh báo thủ đoạn “bắt cóc online” nhằm vào học sinh, sinh viên (Ảnh: Chu Hương)

Theo thông tin từ Đội Phòng ngừa, điều tra tội phạm xâm phạm sở hữu (PC02), Công an TP Hồ Chí Minh, chỉ từ tháng 3/2025 đến nay, đơn vị đã tiếp nhận 18 vụ lừa đảo theo hình thức “bắt cóc online” với tổng số tiền chiếm đoạt lên tới 3,5 tỷ đồng. Con số này cho thấy mức độ phổ biến và nguy hiểm của loại tội phạm này. Hậu quả không chỉ là vật chất mà còn là những tổn thương tâm lý sâu sắc, sự hoảng loạn và ám ảnh kéo dài đối với các nạn nhân trẻ tuổi.

Theo Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, bắt nạt trên môi trường mạng đang gia tăng, đặc biệt ở trẻ em khi không gian kỹ thuật số ngày càng mở rộng và phát triển mạnh mẽ. Kẻ bắt nạt thường sử dụng các công cụ trực tuyến như email, mạng xã hội hay nhóm chat để liên tục uy hiếp tinh thần nạn nhân, lan truyền tin đồn sai sự thật nhằm bôi nhọ danh dự, thậm chí biến nạn nhân thành kẻ lập dị trong mắt cộng đồng.

Theo ông Nguyễn Lâm Thanh, Phó Chủ tịch Liên minh Sáng tạo Nội dung số Việt Nam (DCCA), một thống kê đáng báo động cho thấy 91% trẻ em Việt Nam sử dụng Internet và có tới 36,5% từng tiếp xúc với các nội dung “bẩn”. Những con số này không chỉ là lời cảnh báo mà còn phản ánh một thực tại đáng lo ngại: Trẻ em đang phải đối mặt với một môi trường số đầy rẫy rủi ro khi chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng phòng vệ.

Vì sao trẻ em dễ trở thành nạn nhân?

Sự gia tăng tội phạm nhắm vào trẻ em trên không gian mạng xuất phát từ sự hội tụ của nhiều yếu tố, từ tâm lý lứa tuổi, sự thiếu hụt kỹ năng cho đến những khoảng trống trong giao tiếp gia đình.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Văn Duẩn, chuyên gia tại Phòng Tâm lý học đường, Trường Trung học cơ sở và Trung học phổ thông Lê Quý Đôn (phường Cầu Diễn, Hà Nội), trẻ vị thành niên có tâm lý ham khám phá, tò mò, thích thử thách và khát khao được công nhận. Đây chính là “gót chân Achilles” mà tội phạm mạng khai thác. Chúng giăng ra những cái bẫy tinh vi như “nhiệm vụ bí mật” hay “hợp tác điều tra” để đánh vào tâm lý này, khiến các em dễ dàng làm theo chỉ dẫn mà không kịp suy xét.

Nhiều chuyên gia cũng phân tích rằng, vùng não chịu trách nhiệm kiểm soát cảm xúc và ra quyết định hợp lý của con người chỉ hoàn thiện sau 25 tuổi. Do đó, thanh thiếu niên, với bản lĩnh còn non nớt và tâm lý sợ uy quyền, rất dễ hoảng loạn trước áp lực và bị thao túng.

Công an giải cứu nạn nhân, bàn giao cho gia đình tại Ninh Bình (Ảnh: Hoa Lư)

Tiến sĩ Vũ Thu Hương, chuyên gia giáo dục, chỉ ra một thực tế đáng buồn rằng, nhiều bạn trẻ ngày nay không tin bố mẹ, người thân, lại chỉ tin bạn bè hoặc những đối tượng xa lạ. Nguyên nhân sâu xa đến từ việc nhiều bậc phụ huynh quá tập trung vào việc học hành của con mà lơ là đời sống tinh thần, hoặc thiếu các quy tắc rõ ràng trong gia đình. Khi thiếu sự đồng hành và tin tưởng, trẻ có xu hướng tìm đến thế giới ảo để chia sẻ và dễ dàng sập bẫy của những kẻ xấu đóng vai người bạn thấu hiểu.

Bên cạnh đó, sự thiếu hụt kiến thức, kỹ năng nhận diện rủi ro trên không gian mạng của trẻ em. Đa số các em chưa có đủ kinh nghiệm để nhận diện những lời hứa hẹn phi thực tế hay các thủ đoạn lừa đảo. Sự ngây thơ, thiếu cảnh giác, cộng với việc các chương trình giáo dục về an toàn mạng trong nhà trường chưa được cập nhật thường xuyên, đã biến các em thành những “con mồi” dễ bị tổn thương trong một thế giới số phức tạp.

Rõ ràng, những chiếc bẫy ảo trên mạng không chỉ là sản phẩm của những kẻ lừa đảo mà còn là hệ quả của những “lỗ hổng” trong nhận thức, kỹ năng và sự kết nối giữa gia đình, nhà trường và xã hội.

Cần một hệ thống giải pháp đồng bộ gồm nhiều lớp “lá chắn”

Để bảo vệ trẻ em một cách hiệu quả, chúng ta không thể chỉ trông chờ vào sự tự vệ của các em mà cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, một “pháo đài” vững chắc được xây dựng từ nhiều lớp “lá chắn” khác nhau. Mô hình “tứ giác đồng hành” bao gồm: Nhà nước - doanh nghiệp công nghệ - nhà trường - gia đình có thể chính là chìa khóa để giải quyết bài toán này.

Trước hết, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo hành lang pháp lý an toàn. Việt Nam đã có những nền tảng quan trọng như Luật Trẻ em, Luật An ninh mạng. Gần đây nhất, Nghị định số 147/2024/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet đã có quy định đáng chú ý, yêu cầu người dùng dưới 16 tuổi phải có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ khi đăng ký tài khoản mạng xã hội.

Người dùng dưới 16 tuổi phải có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ khi đăng ký tài khoản mạng xã hội (Ảnh minh họa)

Đầu năm 2025, Bộ Thông tin và Truyền thông cũng đã ban hành Quyết định số 88/QĐ-BTTTT ban hành Bộ Quy tắc ứng xử về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng. Bộ quy tắc này không chỉ là lời kêu gọi mà còn là một bộ hướng dẫn chi tiết, đặt ra trách nhiệm cụ thể cho 5 nhóm đối tượng: Cha mẹ, giáo viên; người dùng mạng; tổ chức truyền thông và người sáng tạo nội dung; doanh nghiệp cung cấp dịch vụ; và chính bản thân trẻ em. Bộ quy tắc đưa ra 10 quy tắc ứng xử cho trẻ, nhấn mạnh việc các em cần cẩn trọng khi chia sẻ thông tin, dũng cảm phản ánh khi gặp rủi ro và không tham gia vào các hành vi tiêu cực.

Tuy nhiên, văn bản pháp luật sẽ chỉ nằm trên giấy nếu không có sự thực thi quyết liệt. Các cơ quan chức năng cần tăng cường giám sát, yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ xuyên biên giới như Facebook, TikTok, YouTube, Telegram... phải tuân thủ nghiêm ngặt pháp luật Việt Nam. Đồng thời, cần đẩy mạnh truyền thông về các kênh hỗ trợ như Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 và Mạng lưới ứng cứu, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng (VN-COP) để người dân biết và sử dụng khi cần thiết.

Nếu pháp luật là "khung xương" thì gia đình và nhà trường chính là lá chắn ở tuyến đầu. Về phía gia đình, thay vì cấm đoán cực đoan hay buông lỏng hoàn toàn, cha mẹ cần trở thành người đồng hành tin cậy của con. PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội khuyên rằng, cha mẹ không cần trở thành “cảnh sát mạng” mà hãy là người lắng nghe và định hướng. Hãy dành thời gian trò chuyện cởi mở với con về những rủi ro trên mạng, cùng con xem thời sự, phân tích các vụ việc lừa đảo để nâng cao nhận thức.

Về phía nhà trường, giáo dục an toàn mạng cần trở thành một nội dung bắt buộc, được tích hợp xuyên suốt và cập nhật liên tục, chứ không chỉ là những buổi nói chuyện chuyên đề ngắn ngủi. Bên cạnh đó, vai trò của phòng tư vấn tâm lý học đường cần được củng cố để trở thành điểm tựa an toàn, nơi các em có thể tìm đến chia sẻ mà không sợ bị phán xét.

Việc xây dựng những “lá chắn” bảo vệ trẻ em là một nhiệm vụ cấp bách và đòi hỏi sự chung tay của gia đình, nhà trường và cộng đồng xã hội (Ảnh minh họa)

Trách nhiệm bảo vệ trẻ em không thể thiếu vai trò của các doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng sáng tạo nội dung. Thay vì chạy theo view, theo doanh thu một cách bất chấp, các nền tảng và nhà sáng tạo cần có trách nhiệm đạo đức với xã hội. Theo các chuyên gia, những giá trị đẹp sẽ tạo nên sức “đề kháng” cho thế hệ trẻ. Với mục tiêu “lấy cái đẹp dẹp cái xấu”, thúc đẩy sản xuất các nội dung giáo dục, nhân văn, các nền tảng công nghệ cũng cần sử dụng chính thuật toán của mình để bảo vệ người dùng, phát triển các công cụ cảnh báo rủi ro, xác minh người dùng và có cơ chế xử lý báo cáo vi phạm nhanh chóng, hiệu quả.

Cuối cùng, lá chắn quan trọng nhất chính là bản thân trẻ em. Việc trang bị kiến thức và kỹ năng số cho các em không phải là để gieo rắc nỗi sợ hãi mà để trao cho các em sự tự tin và khả năng tự vệ. Các em cần được dạy về tư duy phản biện để kiểm chứng thông tin, kỹ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân và quan trọng nhất là lòng dũng cảm để lên tiếng. Các em cần biết rằng, khi gặp rắc rối, việc im lặng và tự giải quyết một mình là lựa chọn nguy hiểm nhất. Thay vào đó, hãy tìm đến sự trợ giúp của cha mẹ, thầy cô hoặc gọi đến Tổng đài 111.

Không gian mạng là một “xa lộ” thông tin đầy cơ hội nhưng cũng tiềm ẩn vô số hiểm nguy. Để trẻ em có thể tự tin bước đi trên "xa lộ" đó, chúng ta không thể để các em đơn độc. Việc xây dựng những “lá chắn” bảo vệ trẻ em là một nhiệm vụ cấp bách và đòi hỏi sự chung tay của cả hệ thống chính trị - xã hội. Từ những quy định pháp luật chặt chẽ, sự vào cuộc có trách nhiệm của doanh nghiệp, những chương trình giáo dục thực chất trong nhà trường, sự đồng hành của gia đình, cho đến việc trao quyền cho chính các em, tất cả sẽ tạo nên một “pháo đài số” vững chắc. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể thực sự yên tâm rằng thế hệ tương lai đang được tương tác một cách lành mạnh, sáng tạo và an toàn trong thế giới số.

Ánh Dương