Giảm phát thải khí mê-tan tới từng vùng sinh thái và nhóm cây trồng

Xây dựng giải pháp tùy từng vùng

7 vùng sinh thái nông nghiệp ở Việt Nam bao gồm Đông Bắc, Tây Bắc, Đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, và Đông Nam Bộ cùng Đồng bằng sông Cửu Long. Mỗi vùng có đặc điểm khí hậu, đất đai, và hệ sinh thái riêng, từ vùng núi cao hiểm trở đến đồng bằng trù phú, tạo nên sự đa dạng trong cây trồng và vật nuôi.

Nông dân tỉnh An Giang thu hoạch tôm càng xanh trên ruộng lúa. Ảnh: Phan Bình

Do đó, việc xác định các giải pháp cụ thể phù hợp với từng vùng sinh thái sẽ giúp chính sách giảm phát thải trở nên thiết thực, hiệu quả và có khả năng nhân rộng hơn.

Ở đồng bằng sông Cửu Long, nơi có hơn 4 triệu ha đất trồng lúa, các mô hình canh tác tiết kiệm nước, canh tác luân canh lúa - tôm, lúa - cá hay lúa - sen đã cho thấy hiệu quả giảm phát thải rõ rệt.

Tiến sĩ Nguyễn Công Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Phát triển nông nghiệp hữu cơ Á Châu cho biết: Tôm - lúa là mô hình canh tác nông nghiệp thông minh, có mối quan hệ tương tác, hỗ trợ lẫn nhau giữa vật nuôi (tôm) và cây trồng (lúa) trong hệ sinh thái đồng ruộng.

Chất thải hữu cơ và một số khoáng vi lượng tồn dư của vật nuôi sẽ là nguồn dinh dưỡng cho cây lúa hấp thu sinh trưởng; còn rơm rạ từ cây lúa sẽ là nguồn dinh dưỡng tự nhiên cho con tôm. Mô hình còn giảm thiểu chi phí làm đất, phân thuốc; đồng thời tạo ra sản phẩm sạch, an toàn.

Mô hình lúa - tôm có thể giúp giảm lượng phát thải mê-tan, nhờ thời gian ngập nước được rút ngắn và quá trình oxy hóa đất diễn ra mạnh hơn khi chuyển đổi mùa vụ.

Các mô hình này không chỉ giúp giảm khí nhà kính mà còn mang lại hiệu quả kinh tế: Thu nhập của nông dân tham gia mô hình lúa - tôm tăng khoảng 25-30% so với sản xuất truyền thống.

Điều này cho thấy việc phát triển sản xuất lúa phát thải thấp hoàn toàn khả thi nếu có hướng dẫn kỹ thuật, cơ chế khuyến khích và liên kết thị trường.

Tại đồng bằng Bắc Bộ, khí hậu mát hơn và hệ thống thủy lợi, tưới tiêu chủ động giúp dễ dàng áp dụng phương pháp tưới ngập khô xen kẽ.

Các địa phương như Ninh Bình, Hưng Yên, Hải Phòng là những đơn vị đi đầu với hàng nghìn hecta áp dụng tưới tiết kiệm nước.

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả kỹ thuật tưới khô ướt xen kẽ (AWD) trong canh tác lúa nhằm tiết kiệm nước và giảm phát thải khí mê-tan, thí điểm triển khai tại xã Minh Sơn, tỉnh Nghệ An, sử dụng hệ thống ống quan trắc để theo dõi mực nước ngầm.

Kết quả cho thấy, việc luân phiên giữa các giai đoạn ngập nước và để ruộng khô giúp ngăn chặn quá trình yếm khí kéo dài, từ đó giảm đáng kể phát thải khí nhà kính mà không ảnh hưởng đến năng suất lúa.

Đồng thời, AWD giúp giảm lượng nước tưới từ 15 - 30%, tiết kiệm chi phí bơm nước và năng lượng, phù hợp với điều kiện canh tác của nông hộ nhỏ.

Canh tác thích ứng, giảm phát thải khí mê-tan

Đối với vùng trung du và miền núi phía Bắc, địa hình dốc và quỹ đất lúa hạn chế khiến cây trồng chủ lực là ngô, sắn, chè, cây ăn quả.

Dù phát thải khí mê-tan thấp hơn so với vùng lúa nước, song khu vực này lại chịu ảnh hưởng lớn từ xói mòn đất và biến đổi khí hậu. Vì vậy, các chương trình canh tác nông lâm kết hợp (agroforestry) và phủ xanh đất trống đồi trọc đang được đẩy mạnh.

Nông dân Đắk Lắk thu hoạch cà-phê

Ở Tây Nguyên, cây cà phê, hồ tiêu, cao su và điều là nhóm cây trồng chính. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chỉ riêng 150.000 ha cà phê tái canh tại Đắk Lắk và Bình Định đã giúp giảm phát thải khí mỗi năm nhờ sử dụng phân hữu cơ, kỹ thuật tưới nhỏ giọt và canh tác xen cây che phủ.

Mô hình cà phê sinh thái - nơi nông dân trồng xen cây rừng và sử dụng phân compost – không chỉ cắt giảm phát thải mà còn giúp ổn định sản lượng trong điều kiện khô hạn ngày càng gay gắt.

Các hợp tác xã như HTX Ea Tu (Đắk Lắk) đang là điển hình khi vừa đạt chứng nhận Rainforest Alliance, vừa bán được tín chỉ carbon ra thị trường quốc tế, mang lại nguồn thu mới cho người trồng.

Với vùng duyên hải Nam Trung Bộ, diện tích lúa không lớn nhưng lại có tiềm năng phát triển mô hình tuần hoàn sinh học giữa trồng trọt và chăn nuôi. Việc tận dụng phụ phẩm rơm rạ làm phân hữu cơ hoặc chế phẩm vi sinh giúp hạn chế việc đốt ngoài đồng – nguyên nhân phát sinh đáng kể khí mê-tan và CO₂.

Như vậy, việc phân vùng và áp dụng giải pháp theo đặc thù từng hệ sinh thái không chỉ giúp tăng hiệu quả giảm phát thải khí nhà kính, mà còn đảm bảo ổn định sinh kế và thu nhập cho người dân nông thôn.

Đây sẽ là nền tảng để ngành nông nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường tín chỉ carbon quốc tế, đồng thời đạt được hai mục tiêu song song: Phát triển nông nghiệp bền vững và giảm phát thải khí mê-tan đúng với cam kết giảm 30% phát thải khí mê-tan vào năm 2030 mà Việt Nam đã đưa ra tại Hội nghị COP26.

Phương Thu