Giảm rác thải nông nghiệp - Hướng đi tất yếu cho nền nông nghiệp xanh

Thu phế thải tạo giá trị mới

Tại nhiều địa phương, rác thải từ nông nghiệp vẫn là vấn đề nan giải. Sau mỗi vụ thu hoạch, hàng triệu tấn rơm rạ bị đốt ngay trên đồng, vừa gây ô nhiễm vừa tạo điều kiện cho chất hữu cơ phân hủy yếm khí nếu bị vùi lấp.

Ở lĩnh vực chăn nuôi, phần lớn chất thải từ gia súc vẫn được để ủ tự nhiên hoặc thải trực tiếp ra môi trường, làm tăng khả năng phát sinh metan.

Theo các nghiên cứu khí hậu, nông nghiệp là một trong những nguồn phát thải metan lớn nhất toàn cầu. Trong đó, phát thải từ ruộng lúa và chất thải chăn nuôi chiếm tỷ trọng đáng kể. Khi rác thải hữu cơ bị phân hủy trong điều kiện thiếu oxy như ở ruộng lúa luôn ngập nước hoặc trong đống phân để lâu ngày, vi khuẩn yếm khí sẽ chuyển hóa chất hữu cơ thành CH₄. Điều này lý giải vì sao việc giảm rác thải nông nghiệp đồng nghĩa với việc giảm đáng kể nguồn phát thải metan.

Các chuyên gia khí hậu cho rằng chỉ cần cải thiện 20–30% khối lượng rác thải nông nghiệp được thu gom và xử lý đúng quy trình, lượng phát thải metan ở Việt Nam có thể giảm mạnh.

Bà con nông dân ngoại thành Hà Nội ủ rơm rạ để làm phân bón hữu cơ cho nông nghiệp

Trong những năm gần đây, nhiều mô hình xử lý rác thải nông nghiệp đã được triển khai tại các tỉnh đồng bằng và trung du, đem lại những kết quả khả quan.

Tại Hà Nội và nhiều tỉnh lân cận, việc đốt rơm rạ đã giảm đáng kể nhờ sự vào cuộc của chính quyền địa phương và doanh nghiệp thu gom. Nhiều hợp tác xã đã liên kết với doanh nghiệp để thu mua rơm rạ làm thức ăn gia súc, trồng nấm hoặc chế biến phân hữu cơ. Không chỉ tránh phát thải metan từ việc để rơm rạ phân hủy tự nhiên, giải pháp này còn mở ra hướng phát triển kinh tế tuần hoàn ngay tại nông thôn. Người nông dân có thêm thu nhập, còn đồng ruộng được giảm tải ô nhiễm.

Một giải pháp nữa đã được triển khai là biến rác thải thành phân bón hữu cơ Ủ compost theo phương pháp hiếu khí giúp phân hủy rác hữu cơ trong điều kiện có oxy, hạn chế tối đa phát sinh metan.

Các địa phương khuyến khích người dân thực hiện ủ tại chỗ với các nguyên liệu như rơm rạ, thân cây ngô, lá chuối, phân gia súc… cùng men vi sinh. Phân compost sau ủ có chất lượng tốt, giúp cải tạo đất, giảm phụ thuộc vào phân hóa học. Các mô hình thí điểm ở Hà Nội, Hải Dương, Thái Bình cho thấy nông dân giảm được chi phí sản xuất, trong khi đất đai màu mỡ hơn sau vài vụ.

Ngoài ra, Hệ thống biogas - Xử lý chất thải chăn nuôi, tạo năng lượng sạch Biogas là giải pháp đã được nhiều nước áp dụng thành công. Việt Nam cũng đã xây dựng hàng trăm nghìn công trình biogas hộ gia đình. Khi chất thải được xử lý trong hầm kín, khí metan được thu hồi để sử dụng làm chất đốt. Nhờ đó, khí metan - thay vì thải trực tiếp ra môi trường - được chuyển thành nguồn năng lượng sạch...

Hướng đến nền nông nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn

Giảm rác thải nông nghiệp không chỉ là hành động bảo vệ môi trường mà còn là một cơ hội kinh tế cho nông dân: từ giảm phát thải metan, tạo ra năng lượng tại chỗ, đến cải thiện chất lượng đất. Bằng cách áp dụng các biện pháp đã được chứng minh như AWD, ủ compost, thu gom rơm rạ và xử lý phân bằng biogas, Việt Nam và nhiều quốc gia có nền nông nghiệp rộng lớn có thể vừa bảo đảm an ninh lương thực vừa đóng góp mạnh mẽ cho mục tiêu khí hậu.

Tuy nhiên để thành công cần chính sách phù hợp, hỗ trợ tài chính và nỗ lực phối hợp liên ngành.

Theo các chuyên gia, trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế hỗ trợ tài chính cho nông dân và hợp tác xã khi đầu tư công nghệ xử lý rác thải, thu gom rơm rạ hoặc xây dựng công trình biogas.

Bên cạnh đó, khuyến khích doanh nghiệp tham gia vào chuỗi giá trị phụ phẩm nông nghiệp sẽ tạo động lực mạnh mẽ để hình thành thị trường tiêu thụ bền vững. Công tác tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật cho nông dân là yếu tố then chốt. Chỉ khi người dân nhận thấy hiệu quả thực tế – từ giảm chi phí vật tư, cải thiện năng suất, tăng thu nhập – các mô hình mới có thể được nhân rộng.

Việc đo đếm phát thải, đánh giá tác động cũng cần được thực hiện thường xuyên để làm cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách.

Rác thải nông nghiệp không hẳn là gánh nặng mà có thể trở thành nguồn tài nguyên. Khi được xử lý đúng cách, rơm rạ, phân gia súc hay phụ phẩm cây trồng đều có thể “hóa vàng”, vừa giảm ô nhiễm, vừa tạo ra giá trị kinh tế mới. Đó cũng chính là con đường để nông nghiệp Việt Nam tiến tới mô hình kinh tế tuần hoàn, thích ứng biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sống cho người dân nông thôn.

Trong bối cảnh Hà Nội và cả nước đang nỗ lực thực hiện mục tiêu phát triển xanh, việc giảm thiểu rác thải nông nghiệp và giảm phát thải metan không chỉ là giải pháp cấp thời mà còn là chiến lược lâu dài. Đây là chìa khóa để đưa nông nghiệp Việt Nam phát triển bền vững hơn, sạch hơn và hiệu quả hơn trong những thập kỷ tới.

Hạnh Nguyên