Hành trình đi lên từ ánh sáng "Bình dân học vụ"

Nhìn lại phong trào “Bình dân học vụ” năm xưa…

Ngay sau ngày Cách mạng Tháng Tám thành công (19/8/1945), nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa ra đời ngày 2/9/1945, tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời ngày 3/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ ra rằng: “Nạn dốt là một trong những phương pháp độc ác mà bọn thực dân dùng để cai trị chúng ta. Hơn 90% đồng bào ta mù chữ... Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu, vì vậy tôi đề nghị mở một chiến dịch để chống nạn mù chữ”.

Thực hiện ý kiến của Bác, ngay sau phiên họp đầu tiên của Chính phủ, ngày 8/9/1945, Chính phủ đã ban hành 3 sắc lệnh, đó là: Sắc lệnh 17/SL thành lập Nha Bình dân học vụ, Sắc lệnh 19/SL quy định mọi làng phải có lớp học bình dân và Sắc lệnh 20/SL cưỡng bức học chữ quốc ngữ không mất tiền; đặt sự nghiệp "Bình dân học vụ" vừa là một phong trào cách mạng, vừa là thiết chế giáo dục của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa.

Thực hiện sắc lệnh, phong trào “Bình dân học vụ” nhanh chóng được triển khai, lan rộng và ăn sâu vào từng thôn xóm, bản làng. Chỉ một năm sau đã có 75.000 lớp học được tổ chức với sự tham gia của 95.000 giáo viên; trên 2,5 triệu người đã biết đọc, biết viết. Đây là một kỳ tích có một không hai về xã hội hóa học tập trong lịch sử giáo dục.

Học sinh trường THCS Nguyễn Trường Tộ, phường Ô Chợ Dừa

Phong trào “Bình dân học vụ” cứ thế phát triển, đi theo đồng bào tản cư kháng chiến, theo các đoàn dân công tới các chiến trường... Những lớp bổ túc văn hóa, tiếp sau "Bình dân học vụ" xóa mù chữ đã đưa 8 triệu người dân trong 9 năm kháng chiến (1946 - 1954) vừa lo chống giặc giữ nước, vừa học tập, thoát nạn mù chữ và 5 năm sau, năm 1959, tất cả các tỉnh, thành phố vùng đồng bằng trung du miền Bắc đều hoàn thành nhiệm vụ xóa mù chữ cho Nhân dân ở độ tuổi 12 - 50. Kết thúc kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1961 - 1965) các tỉnh miền núi phía Bắc đã xóa xong nạn mù chữ cho Nhân dân các dân tộc thiểu số.

Tại Hà Nội, sau Giải phóng Thủ đô tháng 10/1954, nhịp trống rung 36 phố phường, cờ hoa tung bay rực rỡ trong ngày vui hào hùng. Với thầy và trò Thủ đô, mùa Thu năm ấy niềm vui như nhân đôi bởi ngay sau thời khắc được giải phóng là sự ra đời của ngành Giáo dục Hà Nội. Sự kiện đã mở ra một trang sử mới, đưa sự nghiệp GD&ĐT của Thủ đô ngày một lớn mạnh và phát triển.

Sau khi thống nhất đất nước ngày 30/4/1975 và trong 30 năm đổi mới (1986 - 2016), ngành Giáo dục Thủ đô đã có những bước chuyển biến căn bản toàn diện. Từ những lớp "Bình dân học vụ", bổ túc văn hóa... dưới sự chỉ đạo, quan tâm sâu sắc của Đảng bộ, chính quyền, kết hợp với truyền thống hiếu học, trọng học từ ngàn đời, ngành Giáo dục Hà Nội đã đạt được nhiều thành tựu to lớn trong việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát huy nhân tố con người nhằm thúc đẩy sự phát triển Thủ đô và đất nước trong kỷ nguyên mới.

Trong chiều dài của lịch sử, song hành với sự phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô và đất nước, ngành GD&ĐT Thủ đô luôn là đơn vị tiên phong tham gia các hoạt động đổi mới giáo dục. Đặc biệt, từ năm 2008, Hà Nội mở rộng địa giới hành chính, tuy sau hợp nhất gặp vô vàn khó khăn song chất lượng giáo dục tiếp tục được nâng cao một cách thực chất.

Hướng tới nền giáo dục hội nhập và thực chất

Trong thời khắc lịch sử kỷ niệm 80 năm Cách mạng tháng Tám thành công (19/8/1945 - 19/8/2025) và Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2/9/1945 - 2/9/2025), nhìn lại quá khứ, chúng ta có thể tự hào về một nền giáo dục Thăng Long - Hà Nội mà ở đó ngành Giáo dục Thủ đô đã góp phần rất lớn vào việc vun đắp và phát triển cho nền giáo dục chung của cả nước.

Cô và trò trường Tiểu học Văn Khê, phường Dương Nội hân hoan trong ngày hội đón học sinh lớp 1 năm học 2025 - 2026

Thầy và trò Hà Nội đã cùng nhau phát huy những nét đẹp trong truyền thống xây dựng trí tuệ và nhân cách người Hà Nội trong thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng Thủ đô Hà Nội thành một thành phố văn minh và giàu đẹp, xứng đáng là Thủ đô của Việt Nam ngàn năm văn hiến.

Với quy mô giáo dục lớn nhất cả nước với gần 2,3 triệu học sinh, Thủ đô đang tăng tốc hoàn thiện quy hoạch mạng lưới trường lớp, bảo đảm chỗ học cho, đồng thời triển khai hiệu quả các chính sách đột phá như miễn học phí và hỗ trợ bữa trưa bán trú. Tất cả nhằm hướng tới mục tiêu thiết lập một nền giáo dục hội nhập, công bằng và thực chất.

Năm học vừa qua, Hà Nội đạt nhiều kết quả tích cực cả về quy mô và chất lượng. Tính đến hết năm học 2024 - 2025, Hà Nội có 1.767/2.841 trường đạt chuẩn quốc gia, đạt tỷ lệ 62,2%, trong đó, khối công lập đạt 76,8%. Mục tiêu đặt ra là đến cuối năm 2025, tỷ lệ này đạt từ 80 - 85%, bảo đảm thực hiện thành công Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố lần thứ XVII và giải quyết dứt điểm việc thiếu trường, lớp học tại một số địa bàn. Để đạt mục tiêu này, toàn ngành đang nỗ lực đẩy nhanh tiến độ xây dựng kế hoạch công nhận mới 117 trường, đồng thời công nhận lại 426 trường trong năm nay.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2025, số trường đạt tỷ lệ tốt nghiệp 100% là 200 trường, tăng 6 trường so với năm học trước. Con số ấy không đơn thuần phản ánh thành tích, mà là nỗ lực bền bỉ của thầy trò toàn ngành.

Hà Nội tiếp tục là địa phương đi đầu cả nước trong chuyển đổi số giáo dục. Năm học 2024 - 2025, gần 100% trường học đã sử dụng sổ điểm và học bạ điện tử. Riêng bậc tiểu học có tỷ lệ áp dụng học bạ điện tử đạt tới 97,64%. Việc tích hợp công nghệ vào quản lý giáo dục giúp giảm thời gian làm hồ sơ, báo cáo, đồng thời tăng cường tính minh bạch và liên thông giữa phụ huynh - giáo viên - nhà trường.

Ngoài ra, thành phố đã triển khai hiệu quả các phần mềm hỗ trợ dạy học trực tuyến, xây dựng ngân hàng học liệu số, thư viện mở... Các trường cũng khai thác tối đa các nền tảng số để tổ chức kiểm tra, đánh giá trực tuyến - điều này không chỉ nhằm thích ứng trong tình huống khẩn cấp như dịch bệnh, thiên tai, mà còn là hướng đi tất yếu khi Hà Nội đang nỗ lực xây dựng xã hội học tập, tham gia mạng lưới “Thành phố học tập” của UNESCO.

Theo lãnh đạo Sở GD&ĐT Hà Nội, ngành Giáo dục Thủ đô xác định rõ: Muốn đổi mới giáo dục thành công thì cốt lõi vẫn là con người. Sở GD&ĐT Hà Nội đã chỉ đạo các đơn vị tăng cường tổ chức bồi dưỡng, nâng cao trình độ chuyên môn cho giáo viên. Tính đến cuối tháng 5/2025, Hà Nội có hơn 127.600 giáo viên. Tỷ lệ đạt chuẩn đào tạo ở các cấp học đều cao. Trong đó, cấp trung học phổ thông đạt 100%; tỉ lệ này ở trung học cơ sở là 99%; tiểu học là 92,05% và mầm non là 81%.

Cô và trò trường Tiểu học Kiến Hưng, phường Kiến Hưng, Hà Nội, hân hoan hướng đến chào mừng kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9

Điểm nhấn đặc biệt của năm học 2025 - 2026 là hai chính sách mới - miễn học phí cho trẻ mầm non, học sinh phổ thông cả nước. Trong đó, riêng Hà Nội, học sinh tiểu học còn được hỗ trợ ăn bán trú. Hai chính sách này là bước tiến lớn, mang tính nhân văn sâu sắc, thể hiện trách nhiệm của thành phố trong việc chăm lo cho thế hệ tương lai. Việc miễn học phí giúp xóa bỏ rào cản kinh tế đối với những gia đình có hoàn cảnh khó khăn, tạo điều kiện để tất cả học sinh được đến trường, không bị đứt gãy việc học.

Trong khi đó, chính sách hỗ trợ ăn trưa với mức 20.000 - 30.000 đồng/ngày tùy khu vực giúp phụ huynh bớt áp lực chi phí, học sinh được bảo đảm bữa ăn đủ chất, từ đó học tập tốt hơn. Tin tưởng rằng, chính sách này sẽ góp phần nâng tỉ lệ học sinh học 2 buổi/ngày, tăng khả năng tiếp cận giáo dục toàn diện, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục bậc tiểu học.

Với sự đồng lòng, quyết tâm cao, năm học 2025 - 2026 sẽ tiếp tục là bước chuyển mạnh mẽ của Giáo dục Thủ đô, không chỉ tập trung mở rộng quy mô trường lớp, bảo đảm điều kiện học tập cho học sinh, mà còn chú trọng đến chất lượng, môi trường sư phạm và sự hài lòng của người học, người dạy.

Ngọc Minh